Гүнзгий унших
Илбийн шүүх, Галилей, хувьслын онол — Сүмийн түүхийг яаж шударгаар ярих вэ?
Энэ бичвэр аль хэдийн байгаа “Сүмийн шарх”, “Галилей”, “Шинжлэх ухаан ба итгэл” гэсэн богино асуулт хариултыг давтахгүй. Хэн зөв байсныг нэг үгээр таслахаас илүү баримт бичгээр батлагдах зүйл, түүх судлалын ойролцоо санал нэгдэл, одоо ч маргаантай тайлбар гурвыг салгаж харна.
Тамлал, цаазаар авах ял, шүүхийн бичлэгийг хөнддөг.
Эхлээд амлая
- Хохирогчдын зовлонг Сүмийн нэр төрөөс бага болгохгүй.
- Батлагдаагүй “хэдэн сая, хэдэн арван сая хүн” гэх тоогоор зовлонг хөөрөгдөхгүй.
- “Тэр үед бүгд ийм байсан” гэдэг үгээр хариуцлагыг арилгахгүй, цаг үеийн нөхцөлийг зөвхөн дүгнэлтийг илүү нарийн болгоход л ашиглана.
- Католик, протестант, төрийн эрх мэдэл гурвын аль нэгийг л муу дүрд сонгохгүй, газар нутаг, шүүх байгууллагын ялгааг тодруулна.
- Өнөөгийн итгэлийг өнгөрсөн үеийн хүнд хүчээр өмсгөх, өнөөгийн шинжлэх ухааныг тухайн үеийн хүмүүс аль хэдийн мэдэж байсан мэтээр таамаглахгүй.
- Түүхэнд ‘илбэчин’ гэж буруутгагдсан хүнийг жинхэнэ илбэчин байсан гэж нэрлэхгүй, илбэчин гэж буруутгагдсан хүн, шүүгдэгч гэж нэрлэнэ.
Баримтын баталгаатай байдлыг ингэж ялгана
| Тэмдэг | Утга | Энэ бичвэр дэх жишээ |
|---|---|---|
| Баримт бичгээр батлагдсан | Шүүхийн бичлэг, зарлиг, захидал, шийдвэр мэт үлдсэн материал | Энэ бичвэр дэх жишээГалилейн 1633 оны шийдвэр ба татгалзлын бичиг |
| Ойролцоо санал нэгдэл | Олон бүс нутгийн бичлэгийг цуглуулсан орчин үеийн судалгаа ойролцоо заадаг дүгнэлт | Энэ бичвэр дэх жишээЕвропт 90 мянга орчим хүн яллагдаж, 40–60 мянга орчим хүн цаазлагдсан гэх хүрээ |
| Маргаантай | Материал дутуу, эсвэл шалтгаан, нөлөөг олон янзаар тайлбарлаж болно | Энэ бичвэр дэх жишээMalleus Maleficarum-д Шпренгер бодитоор хэр их бичсэн бэ |
Тоо нарийн харагдаж байгаа болгон нь илүү найдвартай гэсэн үг биш. Шүүхийн бичлэг алга болсон, мөн ‘албан ёсоор яллагдсан’, ‘цаазаар авах ял сонсгосон’, ‘бодитоор цаазлагдсан’, ‘шоронд нас барсан’ гэдгийг хаана хүртэл тоолохыг ч өөр өөрөөр авдаг тул тооцоололд хүрээ хэрэгтэй.
Эхлээд харах он цагийн хэлхээс
- 1484 он: Пап лам Инноченти VIII Summis desiderantes affectibus зарлигаа гаргаж, Хайнрих Крамер, Якоб Шпренгер хоёрын Германы зарим нутаг дахь үйл ажиллагааг дэмжив.
- 1486/1487 оны орчим: Крамер голлон оролцож Malleus Maleficarum (“Илбэчний алх”)-ыг хэвлэв.
- Ойролцоогоор 1450–1750 он: Европын илбийн шүүхийг судлахад ихэвчлэн авдаг өргөн хугацаа. Их хэмжээний шүүхийн гол үе бол ‘дундад зуун’ биш шинэ үеийн эхэн, ялангуяа XVI зууны сүүл, XVII зууны эхний хагас.
- 1542 он: Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагаа байгуулагдав. Испанийн Мөрдөн шүүх ажиллагаатай зохион байгуулалт, харьяалал, цаг үеэрээ адилгүй.
- 1600 он: Жордано Бруно Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагааны буруутгасан шийдвэрийн дараа ертөнцийн эрх мэдэлд шилжигдэн галд шатаагдав.
- 1616 он: Коперникийн нар төвт үзлийг баримт гэж батлахыг хориглосон Сүмийн арга хэмжээ гарч, Галилей сануулга авав.
- 1632–1633 он: Галилейн “Ертөнцийн хоёр үндсэн тогтолцооны тухай яриа” хэвлэгдэж, Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагаа түүнийг шүүн татгалзуулав.
- 1692–1693 он: Английн колони Массачусетст Салемын илбийн шүүх болов.
- 1950 он: Пий XII Humani generis түгмэл захидалдаа хүний биеийн хувьслын гарлын талаарх судалгаа, хэлэлцүүлгийг зөвшөөрөв.
- 1992 он: Иохан Паул II Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид хэлсэн үгэндээ Галилейн үеийн тэнгэрбурхан судлаачдын Библийн тайлбарын алдааг хүлээн зөвшөөрөв.
- 1996 он: Иохан Паул II хуримтлагдсан мэдлэгийн өмнө хувьсал “нэг таамаглалаас илүү” болсныг Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид хэлэв.
Богино нэр томьёоны тайлбар
- Илбийн шүүх: Тухайн үеийн хууль, шашин ‘чөтгөртэй гэрээ хийж хор хөнөөл учруулсан’ гэж үзсэн хүнийг шалгаж шийтгэсэн шүүх. Ард түмний бүх илбийн итгэл үнэмшил буюу өнөөгийн шашны уламжлалыг нэгтгэн нэрлэсэн үг биш.
- Мөрдөн шүүх ажиллагаа: Өөрчлөгдөөгүй нэг байгууллага биш. Дундад зууны Пап ламын Мөрдөн шүүх, Испанийн Мөрдөн шүүх, 1542 оноос хойшх Ромын Мөрдөн шүүх зэргийг хооронд нь ялгах ёстой.
- Шинэ үеийн эхэн: Дундад зуун ба орчин үеийн хооронд, ойролцоогоор XV–XVIII зууныг заасан түүхийн нэр томьёо.
- Дэлхий төвт үзэл: Дэлхий орчлонгийн төвд хөдөлгөөнгүй байна гэж үздэг тогтолцоо. Нар төвт үзэл бол дэлхий тэнхлэгээ эргэж, нарыг тойрдог гэсэн тогтолцоо.
- Тихогийн загвар: Дэлхий зогсож байхад нар дэлхийг тойрч, бусад гараг нарыг тойрдог холимог загвар. Галилейн зарим ажиглалттай ч таарч байсан тул тухайн үеийн маргааныг ойлгоход чухал.
- Шашны сургаал номлолын эрх мэдэл: Итгэл, ёс суртахууныг заах Сүмийн үүрэг. Нэг санваартны ном, нэг шүүгчийн шийдвэр бүгд нийтийн сургаал биш.
- Нэр томьёоны нэг тайлбар: Монгол Библид Египетээс гарсан нь 22,18-д “Удганыг бүү амьд байлга” гэж бичигдсэн бөгөөд Европын илбэчин хайх аян яг энэ ишлэлийг үндэслэл болгож ашигласан. Гэвч удган гэдэг үг Монголын уламжлалт шашны эмэгтэй бөөг заадаг амьд үг тул энэ бичвэр Европын шүүгдэгчдийг тэгж нэрлэхгүй — доор амласнаараа уламжлалт эмчлэгчид ‘илбэчин’ гэсэн шошго наахгүй.
1. Илбэчин хайх аян зөвхөн дундад зууны Католик Сүмийн үйлдэл үү?
Асуулт: “Дундад зууны Пап лам, Мөрдөн шүүх ажиллагаа Европын илбэчдийг олж бүгдийг нь шатаасан хэрэг биш үү?”
Богино хариулт: Үгүй. Их хэмжээний илбийн шүүх голдуу шинэ үеийн эхэнд болсон бөгөөд католик, протестант нутаг болон олон ертөнцийн шүүхэд явагдсан. Гэхдээ энэ нь христийн шашны удирдагчид, тогтолцооны хариуцлагыг арилгадаггүй.
Түүхэн нөхцөл: Хор хөнөөлт илбээс айх эртний айдас XV зууны орчим ‘чөтгөртэй гэрээ хийсэн бүлэг’ гэсэн тэнгэрбурхан судлал, хууль зүйн төсөөлөлтэй нийлэв. Шашны шинэчлэлийн дараа католик, протестант хоёр өрсөлдөж, дайн, өвчин, ургацын доройтол, нутгийн зөрчил үргэлжлэх дунд буруутгал ихэссэн газар байлаа. Гэвч бүх нутаг ижил цаг үед, ижил хэмжээгээр хүн шийтгээгүй.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Орчин үеийн судалгаа Европын том шүүхийн давалгааг ерөнхийдөө 1450–1750 он, ялангуяа XVI зууны сүүл — XVII зууны эхний хагаст байрлуулдаг. Шүүх зөвхөн Сүмийн шүүхэд бус хот, ноён, улсын ертөнцийн шүүхэд ч явагдсан бөгөөд Шотланд шиг ихэнх хэрэг нутгийн эрүүгийн шүүхэд шийдэгдсэн жишээ ч бий. Католик болон протестант нутаг хоёуланд цаазаар авах ял байсан бөгөөд бүс нутгийн ялгааг урсгалын нэг нэрээр тайлбарлаж болохгүй. UC Berkeley-ийн Robbins Collection-ы Европ ба Шинэ Английн илбийн шүүхийн тойм, Эдинбургийн их сургуулийн Шотландын илбийн шүүхийн FAQ
Түгээмэл буруу ойлголт: “Зөвхөн католикууд хийсэн” гэдэг ч буруу, “Ихэнх нь ертөнцийн шүүх хийсэн тул Сүм хамаагүй” гэдэг ч буруу. Тухайн үеийн Сүм, улс хоёр өнөөдрийнх шиг цэвэрхэн салаагүй байсан бөгөөд чөтгөр судлалыг заасан буюу буруутгал, байцаалт, шийдвэрт оролцсон христэд итгэгч, санваартнууд байсан.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Итгэлийн хэл айдас, улсын албадах хүчинд наалдвал хөршөө чөтгөржүүлж болно. Сүм хэний буруу илүү том байсныг өрсөлдөхөөс илүү христэд итгэгчдийн оролцоо, тогтолцооны бүтэлгүйтлийг эхлээд санаж, мөс чанар, шашны эрх чөлөөг хамгаалах ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: Илбийн шүүх бол дундад зууны католикуудын дан ганц хэрэг биш, шинэ үеийн Европын олон урсгал, олон шүүхийн нийлмэл хүчирхийлэл байсан бөгөөд түүн доторх Сүмийн хариуцлагыг ч шударгаар хүлээн зөвшөөрөх ёстой.
↑ Асуултын жагсаалт
2. Илбэчин хайх аянд хэдэн сая, бүр хэдэн арван сая хүн үхсэн үү?
Асуулт: “Сүм илбэчин гэж 9 сая буюу түүнээс олон хүн алсан гэдэг яриа үнэн үү?”
Богино хариулт: Одоогийн бичлэгт тулгуурласан судалгаа тийм тоог дэмждэггүй. Өргөн хэрэглэгддэг гол тооцоо бол Европт 90 мянга орчим хүн яллагдаж, 45 мянга орчим хүн цаазлагдсан гэсэн тоо бөгөөд цаазын хэмжээг ойролцоогоор 40–60 мянга гэсэн хүрээгээр хэлэх нь аюулгүй.
Түүхэн нөхцөл: Хуучин маргаантай зохиол, олон нийтийн ном маш бага хэмжээний нутгийн материалыг Европ даяар үржүүлэх, эсвэл буруутгал, ял, гэм буруу, цаазыг хольж хэдэн сая хүн болгон тооцсон тохиолдол байсан. XX зууны сүүлээс хойш судлаачид үлдсэн шүүхийн бүртгэл, орон нутгийн бичлэгийг бүсчлэн цуглуулж тооцоог ихээхэн залруулав.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Сүүлийн үеийн эрдэм шинжилгээний судалгаа ч 1450–1750 оны Европт 90 мянга орчим хүн яллагдаж, 45 мянга орчим хүн цаазлагдсан гэсэн Брайан Левакийн тооцоог жишиг цэг болгон ашигладаг. Гэхдээ бичлэгийн алдагдал, бүсийн хил, шоронд нас барсан хүн болон албан ёсны шүүхгүйгээр хохирсон хүнийг оруулах эсэх зэргээс болж нэг оронтой тоо хүртэл нарийн нийт дүн гаргах боломжгүй. Шотландын материалд нэр нь тогтоогдсон шүүгдэгч 3,212 боловч үр дүн нь мэдэгдэж буй хэрэг цөөн байгаа нь тооцооллын хязгаарыг сайн харуулдаг. Springer сэтгүүл дэх Европын илбийн шүүхийн тооны хураангуй, Эдинбургийн их сургуулийн судалгааны материал
Түгээмэл буруу ойлголт: Домогт тоог залруулах нь хүчирхийллийг багасгах хэрэг биш. Хэдэн арван мянган хүний цаазаар авалт, түүнээс олон буруутгал, тамлал, хөөх ял, гэр бүлийн сүйрэл өөрөө асар том эмгэнэл. Эсрэгээр бичлэгт үлдсэн цаазыг л тоолоод бүх хохирлыг тооцчихлоо гэж хэлж ч болохгүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Гэмшил хэтрүүлсэн тоон дээр биш батлагдах үнэн дээр зогсох ёстой. Баримтыг хөөрөгдвөл нэг л няцаалтаар хохирогчдын бодит зовлон хүртэл эргэлзээнд орно.
Нэг өгүүлбэрээр: Хэдэн сая, хэдэн арван сая хүн хохирсон гэх таамаг үндэслэлгүй бөгөөд одоогийн аюулгүй тооцоо 40–60 мянга орчим хүний цаазаар авалт боловч тоо буурсан гэдгээр эмгэнэл, хариуцлага багасахгүй.
↑ Асуултын жагсаалт
3. Илбийн шүүхийн хохирогчид бүгд эмэгтэй байсан уу?
Асуулт: “Илбэчин хайх аян бол эмийн ургамал мэддэг эмэгтэйчүүд, эх баригч нарыг л сонгож устгасан эмэгтэйчүүдийн хядлага байсан уу?”
Богино хариулт: Шүүгдэгчдийн дийлэнх нь эмэгтэй байсан нь тодорхой ч бүгд эмэгтэй байгаагүй бөгөөд ‘бүгд эх баригч буюу эмчлэгч байсан’ гэсэн тайлбар ч бичлэгээр батлагддаггүй. Хүйсийн харьцаа, буруутгах шалтгаан нутаг бүрд өөр байв.
Түүхэн нөхцөл: Тухайн үеийн нийгэм эмэгтэйг оюун ухаанаар сул, чөтгөрийн уруу таталтад амархан автдаг гэж үзсэн өрөөсгөл ойлголтыг өргөн агуулж байв. Ядуурал, нас, бэлэвсэн байдал, хөршийн хэрүүл, асран халамжлах хөдөлмөрийг тойрсон сэжиг зэрэг нөхцөл зарим эмэгтэйг илүү эрсдэлтэй болгосон. Гэвч зарим газар эрэгтэй илбийн уламжлал буюу гэр бүлээр буруутгах явдлын улмаас эрэгтэй шүүгдэгч олон байлаа.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Европыг өргөнөөр харвал шүүгдэгчдийн 75–85 хувь нь эмэгтэй байсан гэсэн тооцоо түгээмэл. Шотландын өгөгдөлд нэр нь тогтоогдсон шүүгдэгчдийн 84 орчим хувь нь эмэгтэй боловч Эстони, Орос, Финляндын зарим судалгаанд эрэгтэйн эзлэх хувь тэнцүү буюу түүнээс өндөр гардаг. Тиймээс ‘эмэгтэйчүүд дээр төвлөрсөн хүйсийн шинжтэй хавчлага’ гэдэг, ‘бүх хохирогч ижил төрлийн эмэгтэй’ гэдэг хоёр үг ялгаатай. Эдинбургийн их сургуулийн FAQ дахь хүйс, бүс нутгийн харьцуулалт, Эдинбургийн их сургуулийн дүрслэн харуулах материалын танилцуулга
Түгээмэл буруу ойлголт: “Зөвхөн эмэгтэйчүүд байгаагүй” гэдэг үгээр эмэгтэйг үзэн ядах үзлийг арчиж болохгүй, “Ихэнх нь эмэгтэй байсан” гэдэг баримтаар бүх хэргийн шалтгааныг нэг болгож ч болохгүй. Ялангуяа ‘Сүм эмэгтэйчүүдийн анагаах ухааны мэдлэгийг устгахын тулд эх баригч нарыг зохион байгуулалттай цаазалсан’ гэсэн ганц тайлбар өнөөгийн түүх судлалын санал нэгдэл биш.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Хүйс, ядуурал, насны улмаас итгэл үнэмшил нь бага үнэлэгддэг хүн байгаа эсэхийг харах ёстой. Эмэгтэйчүүдийн тухай шашны хэвшмэл ойлголт хүчирхийллийн нотолгоо мэт ашиглагдахаас сэргийлэх хэрэгтэй.
Нэг өгүүлбэрээр: Илбэчин гэж буруутгагдсан хүмүүсийн дийлэнх нь эмэгтэй байсан ч эрэгтэй хохирогч, бүс нутгийн том ялгаа ч байсан тул хүйсийн ялгаварлал, нутгийн нөхцөлийг хамт харах ёстой.
↑ Асуултын жагсаалт
4. Пап лам, Мөрдөн шүүх ажиллагаа илбэчин хайх аянд ямар хариуцлагатай вэ?
Асуулт: “Ертөнцийн шүүх илүү олон хүн алсан бол Пап лам, католик Мөрдөн шүүх хариуцлагагүй гэж хэлж болох уу?”
Богино хариулт: Болохгүй. Зарим Мөрдөн шүүх нутгийн ертөнцийн шүүхээс чанга нотлох баримтын журмаар цаазаар авах ялыг цөөрүүлсэн ч, Пап ламын баримт бичиг, Сүмийн шүүгчид, тэнгэрбурхан судлал хавчлагын итгэл үнэмшил, тогтолцоог бэхжүүлсэн хариуцлага ч батлагддаг.
Түүхэн нөхцөл: ‘Мөрдөн шүүх ажиллагаа’ нэг биш. 1484 оны Инноченти VIII-ийн зарлиг Германы зарим нутагт Крамер, Шпренгер хоёр илбийн хэргийг шалгах эрхийг нь баталж өгсөн. Хожмын Испани, Ромын Мөрдөн шүүх төвийн хяналт хүчтэй байсан бөгөөд олон нутгийн жижиг ертөнцийн шүүхээс өөр журам хэрэглэдэг байлаа.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Итали, Испанийн Мөрдөн шүүх олонх ертөнцийн шүүхээс цөөн цаазаар авах ял оноож, гинжин буруутгалыг хязгаарласан гэсэн судалгаа бий. Гэвч сүүлийн үеийн судалгаа судлагдаагүй бичлэг, бүс нутгийн ялгаанаас болж ‘үргэлж зөөлөн байсан’ гэсэн дүгнэлтийг ч дахин хянаж, журмын болгоомжтой байдал нь шүүгдэгчийн эрхийг хүндэлсэн буюу илбийн итгэл үнэмшлийг үгүйсгэсэн гэсэн үг биш гэдгийг заадаг. Сүмийн шүүх гэм буруутайд тооцсоны дараа ертөнцийн эрх мэдэл цаазалсан тохиолдолд ч “улс л алсан” гэж Сүмийн шалтгаан, ёс суртахууны хариуцлагыг салгаж болохгүй. Шинэ үеийн Италийн илбийн шүүхийн судалгааны түүхийн тойм, Malleus Maleficarum-ын эрдэм шинжилгээний орчуулгын өмнөх үгэн дэх Пап ламын зарлигийн шинжилгээ
Түгээмэл буруу ойлголт: “Мөрдөн шүүх бүх илбэчин хайх аяныг удирдсан” гэдэг үг тогтолцоо, бүс нутгийг хольж хутгана; “Мөрдөн шүүх харин ч хүн аварсан тул Сүм гэм зэмгүй” гэдэг үг Пап ламын зөвшөөрөл, Сүмийн хүмүүсийн оролцоо, албадлагатай байцаалт, тэрс үзлийн шийдвэрийг арчина.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Харьцуулалтаар хариуцлагаас мултарч болохгүй. Сүм цаазын тоог бууруулсан жишээг судлахын зэрэгцээ хүний нэр төр, мөс чанарыг зөрчсөн Сүмийн хүмүүсийн үг, хууль, үйлдлийг тодорхой хүлээн зөвшөөрөх ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: Мөрдөн шүүх ажиллагааны төрх олон янз байсан ч зарим журмын хязгаарлалтын жишээ нь Пап лам, санваартан, Сүмийн тогтолцооны бодит оролцоо, хариуцлагыг арилгаж өгдөггүй.
↑ Асуултын жагсаалт
5. Malleus Maleficarum бол Пап лам баталсан католик албан ёсны сурах бичиг байсан уу?
Асуулт: “Malleus Maleficarum Сүмийн албан ёсны хууль байсан тул шүүгч бүр яг тэр дагуу тамлаж цаазалсан уу?”
Богино хариулт: Алдартай бөгөөд хортой нөлөөтэй ном боловч Пап лам номыг өөрийг нь баталсан нийтийн сургаалын ном ч, Католик цаазын эмхэтгэл ч биш байв. Эсрэгээр Сүмтэй ямар ч хамаагүй хувь хүний ном байсан гэж хэлэх нь ч үнэн зөв биш.
Түүхэн нөхцөл: Доминиканы лам бөгөөд Пап ламын томилсон мөрдөн шүүгч Хайнрих Крамер 1486/1487 оны орчим энэ номоо гаргав. Нүүрэн дээр нь Якоб Шпренгер ч зохиогчоор холбогддог боловч бодитоор хэр их бичсэнийг судлаачид маргадаг. Ном эмэгтэйчүүдийн эсрэг илэрхий өрөөсгөл ойлголт, чөтгөр судлал, мөрдөн байцаах ба шүүх аргыг нэг дор цуглуулсан бөгөөд хэвлэлийн урлагаар олон хэвлэлт болон тархав.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: 1484 оны Пап ламын зарлиг номоос өмнө гарсан бөгөөд хоёр хүний мөрдөн шалгах эрхийг дэмжсэн болохоос хараахан гараагүй номын бүх өгүүлбэрийг баталсан баримт биш. Хожмын хэвлэлүүд энэ зарлиг болон Кёльний их сургуулийн тэнгэрбурхан судлаачдын ‘батламж’ бичгийг өмнө нь хавсарган эрх мэдлээ өсгөв. Тэрхүү батламж бичгийн бэлтгэгдсэн явц, гарын үсэг, утга учирт эрдэм шинжилгээний маргаан бий. Тиймээс энэ номыг ‘католикуудын албан ёсны илбийн сургаал’ буюу ‘Сүм тэр дор нь хориглосон ном’ гэж таслан хэлэх хоёр тайлбарын аль алинаас зайлсхийх ёстой. Cambridge University Press-ийн бүрэн орчуулгын өмнөх үг, Cambridge-ийн латин хэвлэлийн судалгааны өмнөх үг
Түгээмэл буруу ойлголт: Нэг ном 300 жилийн бүх шүүхийг ‘эхлүүлсэн’ буюу шүүгч бүр ашигласан гэсэн тайлбар хэтэрхий. Гэхдээ зохиогч нь Пап ламын томилсон мөрдөн шүүгч байсан, Пап ламын зарлигийг номынхоо өмнө хэвлэж эрх мэдлийг нь зээлсэн гэдэг холбоог таслан хаяж ч болохгүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Санваартны цол, зөвлөмжийн бичиг, эртний хэвлэлийн түүх ямар нэг номыг автоматаар аюулгүй болгодоггүй. Хүнийг дорд дүрсэлж, хэрэг хүлээлгэхийн тулд албадлагыг зөвтгөсөн бичвэрийг Сайн мэдээ, хүний нэр төрийн хэмжүүрээр шүүмжлэх ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: Malleus Maleficarum бол албан ёсны сургаалын ном биш, Крамерын нөлөө бүхий шүүхийн гарын авлага байсан ч Сүмийн цол, Пап ламын баримт бичгийн эрх мэдлийг ашиглан хор хөнөөлийг өсгөсөн түүхийг нь ч нуух аргагүй.
↑ Асуултын жагсаалт
6. Салемын илбийн шүүх ч дундад зууны католик Мөрдөн шүүх байсан уу?
Асуулт: “Кинон дээрх шиг Салемд ч католик санваартан илбэчнийг галд шатаасан бөгөөд энэ нь Европын илбэчин хайх аяны төлөөлөл мөн үү?”
Богино хариулт: Үгүй. Салем бол 1692 онд Английн колони Массачусетсийн пуритан нийгэм, колонийн иргэний шүүхийн тогтолцоонд болсон тусдаа хэрэг. Европын шүүхийн соёлтой холбогдох боловч католик Мөрдөн шүүх ч биш, дундад зууны хэрэг ч биш.
Түүхэн нөхцөл: Салем болон эргэн тойрны тосгодын шашин, улс төрийн зөрчил, дайны түгшүүр, хөршийн маргаан, чөтгөрт итгэх итгэл нь бага насны буруутгагчдын мэдүүлэг, тусгай шүүхийн тогтворгүй нотлох баримтын хэрэглээтэй нийлэв. Европын том шүүхийн давалгаа суларч байсан үе боловч Английн хууль, шашны соёл колонид үргэлжилсэн.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: 150 гаруй хүн шалгагдаж, шоронд хоригдсон бөгөөд гэм буруугаа үгүйсгэсэн 19 хүн дүүжлэгдэв. Жайлс Кори шүүхэд хариулт өгөхөөс татгалзсаар хүнд чулуунд дарагдан нас барсан бөгөөд дор хаяж 5 хүн шоронгийн хатуу нөхцөлд нас баржээ. Салемын цаазаар авагдсан хүмүүс галд шатаагаагүй. Тухайн үеийн баримт бичгийг цуглуулсан Виржиниагийн их сургуулийн материал иргэний болон Сүмийн бичлэгийг хамт харуулдаг ч цаазын шийдвэр гаргасан байгууллага нь колонийн тусгай шүүх байлаа. Виржиниагийн их сургуулийн Салемын баримтын сан ба түүхийн тойм, Массачусетсийн Улсын Хууль зүйн Номын сангийн шүүхийн хууль зүйн тайлбар
Түгээмэл буруу ойлголт: ‘Европт бүгд галд шатаасан, Английн нутагт бүгд дүүжилсэн’ гэх шинэ томьёо болгон цээжлэх нь ч аюултай. Хууль, шийтгэл цаг үе, харьяаллаас хамаарч өөр байсан. Мөн ‘бөөнөөрөө сандарсан’ гэсэн ганц үгээр буруутгагч, шүүх, санваартан, нийгэмлэгийн сонголтыг бүгдийг тайлбарлаж болохгүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Үл үзэгдэх дайралтад өртлөө гэсэн мэдүүлэг, хүүхдийн үг, олонхийн итгэл үнэмшил ч шалгагдаагүй гэм буруугийн нотолгоо болж чадахгүй. Айдсын дунд яг л гэм буруугүйд тооцох зарчим, өмгөөлөл, харилцан шалгалт, тамлал болон албадлагыг хориглох нь хэрэгтэй.
Нэг өгүүлбэрээр: Салем бол 1692 оны пуритан колонийн иргэний шүүх байсан бөгөөд 19 хүн дүүжлэгдсэн ч католик Мөрдөн шүүх ч, галд шатаасан хэрэг ч биш.
↑ Асуултын жагсаалт
7. Галилей “Гэсэн ч дэлхий эргэдэг” гэж хэлээд галд шатаагдсан уу?
Асуулт: “Сүм эрдэмтэн Галилейг тамлаж нүдийг нь сохолж, эцэст нь шатаасан гэдэг үнэн үү?”
Богино хариулт: Галилей галд шатаагдаагүй, цаазлагдаагүй бөгөөд бодитоор тамлагдсан нотолгоо ч байхгүй. Гэвч Мөрдөн шүүх ажиллагаа тамлалын заналхийллийн дор байцааж, үзэл бодлыг нь татгалзуулсны дараа насан туршид нь гэрт нь хорьсон шударга бус албадлага бол үнэн.
Түүхэн нөхцөл: Галилей 1616 онд нар төвт үзлийг баримт гэж бүү батал гэсэн сануулга авав. 1632 онд “Яриа”-гаа хэвлэсний дараа Ром уруу дуудагдсан бөгөөд 1633 онд Мөрдөн шүүх ажиллагаа түүнийг хориотой үзлийг үнэндээ өмгөөлсөн гэж дүгнэв.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: 1633 оны 6 сарын 22-ны шийдвэр Галилейг ‘тэрс үзлийн сэжиг маш их татсан хүн’ гэж зарлаж номыг нь хориглосон бөгөөд түүнийг өвдөг сөгдүүлж нар төвт үзлээс татгалзсан бичиг уншуулав. Хэлбэрийн хувьд Мөрдөн шүүхийн шоронгийн ял оноогдсон боловч удалгүй гэрийн хорионд шилжиж, 1642 онд өөрийн үхлээр нас барах хүртэл үргэлжилжээ. Байцаалтад тамлалын заналхийлэл ашигласан боловч бодит биеийн тамлал үйлдсэн нотолгоо байхгүй гэдэг нь мэргэжлийн судалгааны нийтлэг дүгнэлт. “Гэсэн ч дэлхий эргэдэг” гэж тэр газартаа хэлсэн гэх тухайн үеийн бичлэг ч байхгүй. Огайогийн Улсын Их Сургуулийн нийтэлсэн 1633 оны шийдвэр ба татгалзлын бичиг, Галилейн музейн шийдвэрийн тайлбар, UNLV-ийн Маурисио Финоккиарогийн шүүхийн судалгаа
Түгээмэл буруу ойлголт: Нүдийг сохолсон тамлал, галд шатаалт гэх домгийг залруулах нь Сүмийн буруугийг арчихгүй. Эсрэгээр тухайн үеийн бүх санваартан, бүх эрдэмтэн дэлхий төвт үзэл, нар төвт үзлээр бүрэн хуваагдсан ч байгаагүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Агуулга нь зөв гэдэгт итгэлтэй байсан ч шүүх, цензур, заналхийллээр эрдэм шинжилгээний маргааныг хааж болохгүй. Сүм 1992 онд тухайн үеийн тэнгэрбурхан судлаачид Библи болон түүний тайлбарыг ялгаж чадаагүй алдаагаа албан ёсоор эргэцүүлсэн.
Нэг өгүүлбэрээр: Галилей галд шатаагдаагүй, бодитоор тамлагдаагүй ч Мөрдөн шүүх түүнийг татгалзахыг албадаж, үлдсэн амьдралыг нь гэрийн хорионд өнгөрүүлсэн нь тодорхой шударга бус явдал.
↑ Асуултын жагсаалт
8. Галилей нар төвт үзлийг аль хэдийн төгс баталсан атал Сүм зөвхөн Библийг дэвшүүлсэн үү?
Асуулт: “Дуранг хараад л дэлхий эргэдэг гэдэг тодорхой байсан атал Сүм Библийн ишлэлээс болж шинжлэх ухааныг үгүйсгэсэн үү?”
Богино хариулт: Галилейн ажиглалт хуучин Птолемейн тогтолцоог ихээхэн ганхуулсан боловч дэлхийн хөдөлгөөнийг дангаараа бүрэн батлаагүй. Гэсэн ч Сүмийн шүүгч нээлттэй байсан шинжлэх ухааны асуудлыг Библид харшилсан итгэлийн асуудал гэж шийдвэрлэсэн нь эрх мэдлийг буруу ашигласан хэрэг.
Түүхэн нөхцөл: Бархасбадийн дагуулууд бүх огторгуйн бие зөвхөн дэлхийг тойрдоггүйг харуулж, Санчирын дүрсийн өөрчлөлт уламжлалт Птолемейн тогтолцоотой таарахгүй байв. Гэвч эдгээр ажиглалт гарагууд нарыг тойрч, нар зогсонги дэлхийг тойрдог Тихогийн загвартай ч таарч байлаа. Тэр үед оддын жилийн параллакс ажиглагдаагүй бөгөөд Галилейн дэлхийн хөдөлгөөний нотолгоо болгон дэвшүүлсэн далайн түрлэгийн онол нь ч буруу байв. Кеплерийн зууван тойрог зам, дараагийн Ньютоны механик илүү бүрэн тайлбар өгсөн. Стэнфордын Философийн Нэвтэрхий Толийн Галилейн судалгааны тойм
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Кардинал Беллармино 1615 оны захидалдаа дэлхийн хөдөлгөөн үнэхээр батлагдвал холбогдох Библийн ишлэлийн тайлбарыг дахин хийх ёстой гэж хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ тухайн үед тийм баталгаа алга гэж дүгнэсэн. 1616 оны Сүмийн шийдвэр, 1633 оны шийтгэх тогтоол нар төвт үзлийг гүн ухааны хувьд худал бөгөөд Библид харшилна гэж заажээ. 1992 онд Иохан Паул II тухайн үеийн тэнгэрбурхан судлаачдын олонх нь Библи болон Библийн тайлбарыг ялгаж чадаагүй, үнэндээ шинжлэх ухаанд хамаарах асуудлыг итгэлийн сургаалын хүрээ уруу шилжүүлсэн гэж хүлээн зөвшөөрсөн. UC Press-ийн Галилейн хэргийн эх материалын эмхэтгэл, Иохан Паул II-ийн 1992 оны Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид хэлсэн үг
Түгээмэл буруу ойлголт: “Галилейн бүх шинжлэх ухаан аль хэдийн төгс байсан, эсэргүүцэгчид нь бүгд мунхаг байсан” гэсэн баатрын домог ч, “Баталгаа нь дутуу байсан тул Сүмийн шийдвэр зөв байсан” гэсэн шалтаг ч таарахгүй. Дутуу нотолгоо бол илүү чөлөөтэй шалгах шалтгаан болохоос албадан татгалзуулах шалтгаан биш.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Библи үнэн боловч тайлбарлагч нь эндэж болно. Байгалийн тухай түр зуурын шинжлэх ухааны дүгнэлтийг яаран сургаал болгож болохгүй бөгөөд шинжлэх ухаан ч өөрийн нотолгооны түвшин, алдаа гаргах магадлалаа тодорхой хэлэх ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: Галилейн нотолгоонд цоорхой байсан ч Сүм тэр маргааныг Библиэр таслаж, татгалзахыг албадсан нь тусдаа бодит алдаа байв.
↑ Асуултын жагсаалт
9. Жордано Бруно нар төвт үзлийг дэвшүүлснийхээ төлөө үхсэн анхны шинжлэх ухааны алагдагч уу?
Асуулт: “Бруно ч орчлон уудам, дэлхий эргэдэг гэж хэлснийхээ төлөө Сүмд шатаагдсан тул Галилейтэй адил шинжлэх ухааны алагдагч биш үү?”
Богино хариулт: Бруногийн орчлон судлал шүүхтэй огт хамаагүй биш боловч түүнийг зөвхөн нэг шинжлэх ухааны санааны төлөө үхсэн орчин үеийн туршилтын эрдэмтэн гэж нэрлэвэл бичлэгийн нарийн ээдрээ алдагдана. Гэхдээ энэ нь түүний цаазаар авалтыг огтхон ч зөвтгөхгүй.
Түүхэн нөхцөл: Бруно бол Коперникийн тогтолцоог хүлээн авч, хязгааргүй орчлон, олон ертөнцийн тухай эргэцүүлсэн гүн ухаантан байв. Үүний зэрэгцээ Гурвал, Христ, Ариун Тахил, сүнс болон шашны эрх мэдлийн талаар тухайн үеийн католик сургаалтай зөрчилдөх олон санааг дэвшүүлж байлаа. 1592 онд Венецид баригдаж Ром уруу хүргэгдсэний дараа урт шүүх хурлыг туулав.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагаа 1600 онд Бруног зөрүүд тэрс үзэлтэн гэж дүгнэсэн бөгөөд ертөнцийн эрх мэдэл түүнийг галд шатаав. Үлдсэн шүүхийн материал түүний гүн ухаан, тэнгэрбурхан судлал, орчлон судлал хоорондоо холбоотойг харуулдаг боловч эцсийн шийдвэрийн бүх нарийн ширийнийг нэг өгүүлбэрээр тогтоох хэмжээнд бүрэн биш. Ватиканы Төрийн нарийн бичгийн газар 2000 онд түүний үзэл санаа, христийн сургаалын хоорондох зайг дурдахын зэрэгцээ албадлагатай журам, ертөнцийн эрх мэдлийн гүйцэтгэсэн хүчирхийллийн үр дүнг өнөөгийн Сүмд ‘гүн харамсал’-ын шалтгаан гэж илэрхийлсэн. Стэнфордын Философийн Нэвтэрхий Толийн Бруногийн судалгаа ба шүүхийн ном зүйн заавар, Ватиканы 2000 оны Бруногийн талаарх мэдэгдэл
Түгээмэл буруу ойлголт: “Зөвхөн хязгааргүй орчлоны тухай хэлснийхээ төлөө үхсэн” гэдэг ч хэтэрхий, “Тэнгэрбурхан судлалын тэрс үзлийн улмаас үхсэн тул шинжлэх ухаантай хамаагүй, ямар ч асуудалгүй” гэдэг ч буруу. Юу ч дэвшүүлсэн бай, шашны шүүх хүнийг хүчээр бөхийлгөж үхэлд шилжүүлсэн үйлдэл зөвтгөгдөхгүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Үнэнийг хүчирхийллээр албаддаггүй. Сүм үзэл санааны агуулгыг шүүмжилж болох ч хүний мөс чанар, нэр төр, амь насыг хохироох аргаар үнэнд үйлчилж чадахгүй.
Нэг өгүүлбэрээр: Бруног зүгээр нэг ‘нар төвт үзлийн шинжлэх ухааны алагдагч’ болговол түүхийг алдана, гэхдээ түүний нийлмэл үзэл санаа албадлага, галд шатаах ялыг зөвтгөж ч чадахгүй.
↑ Асуултын жагсаалт
10. Галилейн хэргийн дараа ч Сүм хувьслын онолыг үргэлжлүүлэн үгүйсгэсэн үү?
Асуулт: “Католик шашин Дарвины хувьслыг ч Библитэй зөрчилдөнө гэж хориглоод, хожим шинжлэх ухаан ялахад аргаа өөрчилсөн юм биш үү?”
Богино хариулт: Католик Сүмийн хувьслын онолыг хүлээн авсан явдал бол нэг удаагийн зөвшөөр-эсэргүүц тунхаг биш урт ялган таних явц байв. Өнөөдөр Сүм биологийн хувьслын судалгааг бүтээлийн итгэлийн дайсан гэж үздэггүй ч бүх хувьслын онол буюу материализмын гүн ухааныг сургаал болгон баталдаг ч үгүй.
Түүхэн нөхцөл: XIX зуунаас хойш католик сэтгэгчид, Сүмийн эрх бүхий байгууллагын хариу нэг байгаагүй. Маргааны цөмд амьд төрөл зүйлийн өөрчлөлт төдийгүй хүний нэр төр, сүнс, Бүтээгч, Библийн тайлбар, шинжлэх ухааны онолд наалдсан атеист гүн ухаан зэрэг хамт холилдож байв. Тиймээс ‘Сүм эхнээсээ бүгдийг хориглосон’, ‘Эхнээсээ ямар ч зөрчил байгаагүй’ гэсэн хоёр үг аль аль нь хэт хялбар.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Пий XII 1950 оны Humani generis-ийн 36-д хүний бие аль хэдийн байсан амьд материалаас гаралтай эсэхийг судалж хэлэлцэж болно гэхийн зэрэгцээ сүнсийг Тэнгэрбурхан шууд бүтээдэг гэж заасан. Иохан Паул II 1996 онд хуримтлагдсан судалгааны улмаас хувьсал ‘нэг таамаглалаас илүү’ гэж хэлсэн бөгөөд үүний зэрэгцээ өөр өөр хувьслын онол, гүн ухааны тайлбарыг ялгасан. Франциск 2014 онд Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид байгалийн хувьсал бүтээлийн ойлголттой зөрчилдөхгүй гэж хэлэв. Пий XII, Humani generis, Иохан Паул II-ийн 1996 оны Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид илгээсэн захиас, Францискийн 2014 оны Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид хэлсэн үг
Түгээмэл буруу ойлголт: “Пап лам хувьслыг баталсан”, “Католикууд шинжлэх ухааны бүх хувьслын тайлбарыг итгэлээр хүлээж авдаг” гэдэг үг буруу. Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид хэлсэн үг нь шинжлэх ухааны өгүүлэл ч биш, бүх нарийн ширийнийг тогтоох сургаалын тунхаг ч биш. Эсрэгээр бүтээлийн итгэл нь шинжлэх ухаан хараахан тайлбарлаагүй цоорхойд л Тэнгэрбурханыг шургуулах үзэл ч биш.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Шинжлэх ухаанаас ажиглагдах өөрчлөлтийн үйл явц, нотолгоог асууж, тэнгэрбурхан судлалаас оршихуй бол бэлэг гэдэг утга, хүний нэр төрийг асуухын зэрэгцээ бие биеийнхээ үр дүнг нухацтай сонсох ёстой. Шинэ нотолгооны дагуу тайлбараа засах нь үнэний ялагдал биш суралцахуй юм.
Нэг өгүүлбэрээр: Сүм урт ялган танихыг туулж хувьслыг бүтээлийн итгэлтэй зэрэгцэн орших боломжтой шинжлэх ухааны судалгаа гэж хүлээн авдаг бөгөөд шинжлэх ухааны онол, түүн дээр нэмсэн материализмын гүн ухаан хоёрыг ялгадаг.
↑ Асуултын жагсаалт
Энэ сэдвийг аюулгүй ярих зарчим
- Эхлээд зовлонг хүлээн зөвшөөр. “Гэхдээ өөр урсгал ч…” гэж бүү эхэл; буруутгагдаж, тамлагдаж, цаазлагдсан хүн болон гэр бүлийнх нь шархыг эхэлж ярь.
- Баримт, тооцоо, тайлбарыг тэмдэглэ. “Бичлэгт бий”, “Ерөнхийдөө ингэж тооцдог”, “Судлаачид маргадаг” гэдгийг ялга.
- ‘Тэр цаг үе’-г уучлалын бичиг болгож бүү хэрэглэ. Нөхцөл байдал яагаад ийм зүйл болох боломжтой байсныг тайлбарлах боловч хүний нэр төрийг хохироосон сонголтыг сайн болгодоггүй.
- Өнөөгийн хүнийг түүхэн дэх гэмт этгээдтэй бүү адилтга. Өнөөгийн католик, протестант итгэгчид дээр өвөг дээдсийн нүглийг хувийн нүгэл мэт бүү тохо.
- ‘Илбэчин’ гэдэг үгийг хараал буюу шошго болгож бүү хэрэглэ. Ангийнхаа найз, шашны хүн, уламжлалт эмчлэгчид чөтгөр, илбэчин, тэрс үзэлтэн гэсэн үг наан бүү дайр.
- Харгис зургийг сонирхлын хэрэгсэл болгож бүү үзүүл. Бага насны уншигчид тамлалын аргыг нарийн бүү сэргээ, тусламж хэрэгтэй бол итгэлтэй том хүнтэй ярь.
- Шинжлэх ухааныг зөвхөн ялагчийн түүх болгож бүү ярь. Эрдэмтэн ч эндэж, онол ч засагддаг боловч тэр засвар чөлөөтэй шалгалтаар хийгдэх ёстой.
- Асуусан хүний нуугдмал санааг сонс. “Сүмд итгэж болох уу?”, “Библи, шинжлэх ухаан хоёрын нэгийг нь хаях ёстой юу?” гэсэн сэтгэлийг нь хүртэл сонсож хариул.
Албан ёсны баримт бичиг ба анхдагч эх сурвалж
- Галилейн хэргийн 1633 оны шийдвэр ба татгалзлын бичиг — Огайогийн Улсын Их Сургууль
- Галилейн хэргийн баримтын эмхэтгэл — Maurice A. Finocchiaro, University of California Press
- Галилейг буруутгасан шийдвэрийн танилцуулга — Museo Galileo
- Иохан Паул II, Галилейн судалгааны хорооны ажлыг дуусгах үеэр Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид хэлсэн үг, 1992
- Ватиканы Төрийн нарийн бичгийн газар, Жордано Бруногийн талаарх мэдэгдэл, 2000
- Ватиканы II Зөвлөл, “Шашны эрх чөлөөний тухай тунхаглал”
- Пий XII, Humani generis түгмэл захидлын 36, 1950
- Иохан Паул II, Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид илгээсэн хувьслын тухай захиас, 1996
- Франциск, Ватиканы Шинжлэх Ухааны Академид хэлсэн үг, 2014
- Олон улсын тэнгэрбурхан судлалын хороо, “Нөхөрлөл ба үйлчлэл” — хувьслын онол ба хүний тухай ялгаа
Түүхийн судалгаа, их сургууль, музейн материал
- Эдинбургийн их сургуулийн Шотландын илбийн шүүхийн судалгааны FAQ
- Эдинбургийн их сургуулийн илбийн шүүхийн дүрслэл ба судалгааны танилцуулга
- Эдинбургийн их сургуулийн ‘Шотландын илбийн шүүхийн судалгаа’ өгөгдлийн сан
- UC Berkeley Robbins Collection, Европ ба Шинэ Английн илбийн шүүх
- Шинэ үеийн Италийн илбийн шүүхийн судалгааны түүхийн тойм — Religions
- Европын илбийн шүүхийн тархалт ба 90 мянга/45 мянгын тооцоо — Theory and Society
- Malleus Maleficarum-ын бүрэн орчуулгын эрдэм шинжилгээний өмнөх үг — Cambridge University Press
- Салемын шүүхийн баримтын сан — Виржиниагийн их сургууль
- Салемын шүүхийн түүх, материалын тойм — Виржиниагийн их сургууль
- Галилей — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Жордано Бруно — Stanford Encyclopedia of Philosophy
Эцэг эх, шашны багш нарт зориулсан заавар
- Бага ангийн ахлах ангийнханд 1, 2, 6, 7 дугаарыг эхлээд уншуулж, дунд ангиас дээшхинд 4, 5, 8, 9, 10 дугаарыг үргэлжлүүлж өг.
- “Сүм эндэж болох уу?” гэсэн асуултад хувь хүн болон тогтолцооны бодит буруугаа хүлээн зөвшөөрсний дараа Христийн Сайн мэдээ, христэд итгэгчдийн бүтэлгүйтэл хоёрыг ялган хариул.
- “Тэгвэл юунд ч итгэж болохгүй юм уу?” гэсэн асуултад итгэл нь бичлэгийг шалгах, шүүмжлэхийг хориглодоггүй бөгөөд гэмшиж сурдаг нийгэмлэг илүү итгэл даадаг гэдгийг тайлбарла.
- Илбийн шүүхийн хохирлыг өнөөгийн тодорхой шашин, үндэстэн, хүйсийг тохуурхах хэрэгсэл болгохгүй байхыг заа.
- Сурагч бодитоор чөтгөр, илбэчин гэсэн шошго авсан буюу шашны заналхийлэлд өртөж байна гэвэл хэлэлцүүлгээр дуусгалгүй асран хамгаалагч, сургууль, мэргэжлийн байгууллагын тусламжтай холбо.
Энэ бичвэр бол Сүмийн өнгөрсөнг өмгөөлөх шийдвэр ч, өнөөгийн итгэгчид дээр өнгөрсөн үеийн хүмүүсийн нүглийг тохох гомдол ч биш. Батлагдах үнэнийг хэлж, хохирогчдыг санаж, ижил бурууг давтахгүйн тулд бэлдсэн сургаал, түүхийн ярианы материал юм.