Гүнзгий унших
Загалмайтны аян ба дундад зууны Мөрдөн шүүх ажиллагаа — үнэндээ юу болсон бэ?
Энэ бичвэр бүх загалмайтны аян, бүх мөрдөн шүүх ажиллагааг нэг дор шүүн тунгаах гэсэн бичиг биш. Өөр өөр үеийн хэргийг салгаж, хэн юуг шийдсэн, хэн хохирсныг тодруулах түүхийн боловсролын материал. Түүхэн нөхцөл байдал нь үйлдлийг ойлгоход хэрэгтэй боловч аллага, дээрэм, албадлага, тамлалын ёс суртахууны хариуцлагыг арчих “уучлалын бичиг” биш.
Дайн, аллага, хүчээр шашин солиулах, тамлал, цаазаар авах ялыг хөнддөг.
Эхлээд амлая
- Энэ бичвэр Сүмийг болзолгүй өмгөөлөх ч, католик итгэгчид бүхнийг буруутгах ч бичиг биш.
- Лалын шашинтан, еврей хүмүүс, дорнын христэд итгэгчид болон шүүхийн хохирогчдын амь нас, дуу хоолойг маргааны тоо мэтээр л авч үзэхгүй.
- Тухайн үеийн хүний үгийг ч шууд үнэн гэж хүлээж авахгүй. Он дарааллын бичиг, захидал, зарлигийг бичсэн хүний зорилго, уран хэллэгийг нь харж, өөр талын эх сурвалж, орчин үеийн судалгаатай тулгана.
- Яг тоолж боломгүй хохирогчдын тоо, оролцогчдын тоог том эсвэл бага талаас нь сонгон баттай мэт хэлэхгүй.
- “Тэр үед бүгд ийм байсан” гэж хэлэхгүй. Нэг үед ч хамгаалсан хүн, эсэргүүцсэн хүн, оролцсон хүн, тэмцсэн хүн зэрэг байсан.
- Өнгөрсөн үеийн бүлгийн нэрийг өнөөгийн лалын шашинтан, еврей хүмүүс, Үнэн Алдартны болон католик итгэгчид дээр шууд буулгахгүй, өнөөгийн зөрчлийг дундад зууны хэргийн өшөө авалт мэт тайлбарлахгүй.
Эх сурвалжийг хэрхэн уншдаг вэ
- Хэргийг нарийсга. “Загалмайтны аян”, “Мөрдөн шүүх ажиллагаа” гэдэг үг тус бүр хэдэн зуун жилийг хамарсан олон аян, олон шүүхийг заана. Он, газар, шийдвэр гаргагчаас нь эхэлж тодруул.
- Анхдагч эх сурвалжаас асуу. Хэн, хэзээ, хэнд, ямар зорилгоор бичсэнийг хар. Нүдээр үзсэн хүний яриа ч төвийг сахисан бичлэг биш.
- Баримт, ёс суртахууны дүгнэлт хоёрыг дараалуулан хий. Эхлээд юу болсныг тогтоо, дараа нь Сайн мэдээ болон хүний нэр төрийн өмнө дүгнэ. Нөхцөл байдлыг мэдэх, буруу үйлдлийг зөвтгөх хоёр өөр.
- Тогтолцоо, хүнийг нэрлэн ярь. “Сүм”, “Улс” гэсэн том эзэн биеийн оронд Пап лам, түүний элч, хамба лам, номлогч, аяны удирдагч, шүүгч, хотын захиргаа тус бүр юу хийснийг асуу.
- Итгэлтэй байдлын хэмжээг тэмдэглэ. Олон эх сурвалж нийлж байгаа баримт, судлаачдын хооронд маргаантай тайлбар, хожим нэмэгдсэн яриаг ялга.
Гол он цагийн хэлхээс
| Хэзээ | Юу болсон | Уншихдаа анхаарах зүйл |
|---|---|---|
| 1071 оноос хойш | Манзикертийн тулалдааны дараа Византийн эзэнт гүрэн Бага Азид томоохон нутгаа алдав | Уншихдаа анхаарах зүйлГанц тулалдаанаар Нэгдүгээр загалмайтны аяны бүх шалтгааныг тайлбарлаж болохгүй |
| 1094–1095 он | Византийн эзэн хаан Алексиос I баруунаас цэргийн тусламж хүсэв | Уншихдаа анхаарах зүйлЭзэн хааны хүссэн хязгаарлагдмал тусламж, дараа болсон баруунтны бүх аяныг нэг төлөвлөгөө гэж үзэж болохгүй |
| 1095 оны 11 сар | Пап лам Урбан II Клермонт хотод дорнын христэд итгэгчдэд туслах, Иерусалим уруу чиглэсэн аянд уриалав | Уншихдаа анхаарах зүйлУг үгийн албан тэмдэглэл үлдээгүй; хожим бичигдсэн олон хувилбар хоорондоо зөрдөг |
| 1096 он | Рейнландын Шпайер, Вормс, Майнц зэрэг хотод загалмайтны бүлгүүд еврей нийгэмлэгүүд уруу довтлов | Уншихдаа анхаарах зүйлХохирлын нарийн тоо эх сурвалж бүрд өөр |
| 1099 оны 7 сар | Нэгдүгээр загалмайтны аян Иерусалимыг эзэлж, оршин суугчдыг олноор алж дээрэмдэв | Уншихдаа анхаарах зүйлАллага болсон нь тодорхой ч нийт хохирогчийн тоо, зарим дүрслэлийн шууд утга маргаантай |
| 1202–1204 он | Дөрөвдүгээр загалмайтны аян Зара (өнөөгийн Задар) хотыг довтолж, 1204 онд Константинополийг эзлэн дээрэмдэв | Уншихдаа анхаарах зүйлАнхны зорилго, өр, Византийн хаан ширээний маргаан, Пап лам болон элчийн байр суурийг тус тусад нь салгаж үзэх ёстой |
| 1212 он | Франц, Германы нутагт “хүүхдийн загалмайтны аян” хэмээх олон түмний хөдөлгөөн гарав | Уншихдаа анхаарах зүйлАлбан ёсны загалмайтны аян биш; оролцогчдын нас, эцсийн замнал бүрэн тогтоогдоогүй |
| 1215 он | Латераны IV Дээд Хуралдаан тэрс үзлийг дарах явдал ба ертөнцийн захирагчдын үүргийг тогтоов | Уншихдаа анхаарах зүйлДараа нь Сүмийн шүүх, ертөнцийн шийтгэл хоёр нийлсэн байдлыг ойлгох суурь болно |
| 1230-аад он | Григорий IX-ийн үед Пап ламаас эрх олгосон тэрс үзлийн мөрдөн шүүгчид ба шүүхийн сүлжээ бий болж эхлэв | Уншихдаа анхаарах зүйлӨнөөгийн нэгдсэн төв мөрдөх байгууллагатай адил бүтэц биш |
| 1252 он | Инноченти IV-ийн “Ad extirpanda” тэрс үзлийн мөрдөн шалгалтад тамлалыг хуулиар зөвшөөрсөн эргэлтийн цэг болов | Уншихдаа анхаарах зүйлХязгаарлах заалт байсан нь тамлалыг зөв буюу найдвартай арга болгодоггүй |
| 1478 он | Пап лам Сикст IV-ийн зөвшөөрлөөр Кастилья, Арагоны хаад Испанийн Мөрдөн шүүх ажиллагааг байгуулав | Уншихдаа анхаарах зүйлДундад зууны Пап ламын эрх олгосон шүүхээс ялгаатай, хаант засгийн төвтэй тогтолцоо |
| 1542 он | Паул III Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагааны угсаа болсон кардиналуудын хороог байгуулав | Уншихдаа анхаарах зүйлИспанийн Мөрдөн шүүх ажиллагаанаас бас тусдаа тогтолцоо |
| 1965 он | Ватиканы II Зөвлөл “Dignitatis humanae”-д шашны эрх чөлөө, албадлагад өртөхгүй байх эрхийг тунхаглав | Уншихдаа анхаарах зүйлӨнөөгийн зарчмыг өнгөрсөн үеийн сэдлийн тайлбар болгон ухрааж хэрэглэхгүй, харин өнөөдрийн тодорхой хэмжүүр болгоно |
| 2000 он | “Уучлалын өдөр” ба “Дурсамж ба эвлэрэл” өнгөрсөн үеийн христэд итгэгчдийн хүчирхийлэл, алдааг эргэцүүлэв | Уншихдаа анхаарах зүйлУучлал гуйсны дараа нарийн түүхийн судалгаа, өнөөдрийн өөрчлөлт дагах ёстой |
| 2004 он | Иохан Паул II мөрдөн шүүх ажиллагааны симпозиумын эмхэтгэл болон 1204 оны дээрмийн талаар гэмшил, эмгэнэлээ илэрхийлэв | Уншихдаа анхаарах зүйлНэг баримт бичиг бүх хэргийн маргааныг дуусгасан мэтээр хэтрүүлэхгүй |
Гол нэр томьёо
- Загалмайтны аян: Пап ламын зөвшөөрөл, загалмайн тэмдэг, сахил тангараг, сүнслэг онцгой эрх дөрөв нийлсэн олон зэвсэгт аяныг нэрлэсэн хожмын нийтлэг нэр. Тухайн үед “аялал”, “эргэл мөргөл”, “загалмайгаа үүрэх” гэх үгсийг ч хэрэглэж байв.
- Дорнын христэд итгэгчид: Византийн грек Үнэн Алдартны шашинтнууд төдийгүй армен, сири зэрэг өөр өөр Сүм, нийгэмлэгийг хамарна. Нэг улс төрийн бүлэг байгаагүй.
- Индульгенц (indulgentia): Аль хэдийн уучлагдсан нүглийн хугацаат ял шийтгэлээс чөлөөлөгдөхийг заасан Сүмийн нэр томьёо. Дундад зууны загалмайтны онцгой эрхийн хэллэг, өнөөгийн эмхлэгдсэн сургаалын тайлбар хоёрыг ямар ч ялгаагүй адилтгавал цаг үеийн алдаа болно.
- pueri: 1212 оны хөдөлгөөний оролцогчдыг нэрлэсэн латин үг. Шууд утгаараа хүүхэд, хөвгүүн гэсэн утгатай ч залуучууд эсвэл доод давхаргын ядуу хүмүүсийг заасан хэрэглээ бий тул оролцогчдын бүрэлдэхүүнийг судлаачид маргадаг.
- Тэрс үзэл: Ариун угаал хүртсэн хүн Сүмийн итгэлийн гол сургаалыг зөрүүдлэн үгүйсгэхийг заасан Католик цаазын нэр томьёо. Дундад зууны нийгэмд шашны асуудал төдийгүй нийгмийн дэг журамд заналхийлсэн хэрэг гэж үздэг байв.
- inquisitio: Гомдол гаргагч, буруутгагдагч хоёр өөрсдөө маргалддаг журмаас ялгаатай, шүүгч өөрөө цуу яриа, мэдээллийг үндэслэн шалгадаг “мөрдөн шалгах журам”-ыг хэлнэ.
- Ертөнцийн гар (secular arm): Сүмийн шүүх хүнд тэрс үзэлтэй хэмээн тогтоосон хүнээ ял гүйцэтгэх эрх бүхий хот эсвэл ноёнд шилжүүлдэг харилцааг хэлнэ.
- Конверсо (converso): Иберийн хойгт христийн шашинд орсон еврей хүмүүс ба тэдний үр удмыг голчлон нэрлэсэн үг. Испанийн Мөрдөн шүүх ажиллагааны эхэн үед нууцаар иудей шашны зан үйл үйлдэж байна гэж сэжиглэгдсэн гол бай байв.
1. Урбан II яагаад Нэгдүгээр загалмайтны аянд уриалсан бэ?
Асуулт: “1095 онд Пап лам гэнэт лалын шашинтныг довтол гэж тушаасан хэрэг үү? Дорнын Сүм загалмайтны аяныг хүссэн үү?”
Богино хариулт: Византийн эзэн хаан Алексиос I Сельжукийн хүчинтэй тэмцэх баруунтны цэргийн тусламжийг хүссэн бөгөөд Урбан II Клермонт хотод дорнын христэд итгэгчдэд туслах, Иерусалим уруу чиглэсэн зэвсэгт эргэл мөргөлд уриалав. Гэвч эзэн хааны хүссэн хязгаарлагдмал тусламж, бодитоор болсон асар том баруунтны аян хоёр нэг төлөвлөгөө байгаагүй.
Түүхэн нөхцөл: XI зууны сүүлчээр Византийн эзэнт гүрэн Бага Азид нутаг дэвсгэр, цэргээ ихээхэн алдсан бөгөөд Алексиос баруунтны баатруудаас тусламж эрэв. Тэр үеийн Баруун Европт эргэл мөргөлийн сүсэг, баатруудын дайн, Пап ламын эрх мэдлийн шинэчлэлийн хөдөлгөөн, ариун газарт хандах сонирхол зэрэг зэрэг оршиж байв. Урбаны уриалга эдгээр хүчин зүйлийг дорнын тусламж, Иерусалимын аялалд холбож, төсөөлж байснаас хамаагүй том олон түмний хөдөлгөөн болов.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Клермонтын хуралдааны албан ёсны тэмдэглэл хадгалагдаагүй. Одоо уншиж буй үг нь хожим бичигдсэн олон хувилбар болон 1095 оны 12 сарын заавар захидал бөгөөд хэллэг, онцолсон зүйл нь хоорондоо өөр. Тиймээс нэг алдартай өгүүлбэрийг үйл явдлын шууд бичлэг мэт иш татаж болохгүй. Олон хувилбар нь дорнын христэд итгэгчдэд туслах уриалга, ариун газар уруу чиглэсэн аялал, нүгэл ба цагаатгалын тухай сүнслэг амлалт гурав нь чухал байсан гэдэгт нийтдээ нийлдэг. Эзэн хаан тусламж хүссэн нь дорнын бүх Сүм, бүх итгэгч дараагийн эзлэн түрэмгийлэл, аллагыг хүссэн буюу зөвшөөрсөн гэсэн үг биш. (Клермонтын үгийн зургаан эх сурвалж)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Пап ламын яг тэр үг үлдсэн тул нэг өгүүлбэрээр шалтгааныг мэдэж болно” гэдэг нь буруу. Эсрэгээр “цэвэр газар нутаг, мөнгө хөөсөн дайн байсан тул шашин бол зүгээр л боодол” гэж хатуу хэлэх нь оролцогчдын тангараг, эргэл мөргөл, гэмшлийн хэлийг тайлбарлаж чадахгүй. Сүсэг, айдас, нэр төр, амьд үлдэх, улс төр, ашиг сонирхол хүн бүрд өөр өөр хувиар холилдож байлаа.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Сайн зорилго ярьж буй эрх мэдэлтэн урьдчилан таамаглах боломжтой үр дагавар болон өөрийн дуудаж гаргасан үйлдэлд нь ч хариуцлагатай бэлтгэх ёстой. Шашны удирдагчийн үг олон түмний дайсагнал, зэвсэгтэй нийлэхэд эхэнд тунхагласан “тусламж”-ийн зорилгыг давсан, хянахад бэрх хүчирхийлэл болж томордгийг санах хэрэгтэй.
Нэг өгүүлбэрээр: “Нэгдүгээр загалмайтны аян Византийн тусламжийн хүсэлтээс эхэлсэн ч Пап ламын уриалга хамаагүй том зэвсэгт эргэл мөргөл болон хувирсан бөгөөд түүний үр дагаврыг дорнын Сүмийн хүсэлт дээр тохож болохгүй.”
↑ Асуултын жагсаалт2. Загалмайтны аян зүгээр л “христийн шашин ба ислам”-ын дайн байсан уу?
Асуулт: “Загалмай зүүсэн христэд итгэгчид, лалын шашинтан хоёр тал болж тулалдсан түүх биш үү?”
Богино хариулт: Шашны өөрийгөө таних чанар маш чухал хөдөлгөгч хүч байсан ч бодит харилцаа хоёрхон талд хуваагдаагүй. Латин загалмайтнууд Византи, армен христэд итгэгчдийн тусламжийг авч байхдаа дорнын христэд итгэгчидтэй мөргөлдсөн бөгөөд бүс нутаг тус бүрийн улс төрийн ашиг сонирхол, холбоо ч байнга өөрчлөгдөж байв.
Түүхэн нөхцөл: Нэгдүгээр аяны цэрэг Константинополиор дамжин Византийн дэмжлэг авч Бага Ази уруу явав. Армен христэд итгэгчид зам зааж, хангамж өгөх зэргээр тусалсан ч дорнын бүх христэд итгэгч латин аяныг ижил байдлаар угтаагүй. Загалмайтны удирдагчид, Алексиос эзэн хаан хоёр Византийн хуучин нутгийг буцаах асуудлаар маргалдсан бөгөөд Антиохыг захирах асуудал зөрчлийг улам хурцатгав.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Метрополитен музейн түүхийн тайлбар Византийн эзэн хааны дэмжлэг, армен христэд итгэгчдийн зам заасныг баталдаг. Орчин үеийн судалгаа загалмайтны удирдагчид Антиохыг эзэн хаанд буцааж өгөх тохиролцоогоо зөрчсөн нь дараагийн Византийн зөрчлийн чухал шалтгаан болсныг тайлбарладаг. Дөрөвдүгээр загалмайтны аян эцэст нь христийн шашинт Константинополь хотыг довтолсон нь ч “үргэлж христэд итгэгчид ба лалын шашинтан” гэсэн загварт таарахгүй. (Метрополитен музей, Кембрижийн Антиохын судалгаа)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Шашнаас өөр ямар ч шалтгаан байгаагүй”, “Шашин огт хамаагүй, зөвхөн улс төр байсан” гэсэн хоёр тайлбар аль аль нь хэт хялбар. Ариун газар, нүглийн уучлал, Сүмийг хамгаалах гэсэн шашны хэл хүмүүсийг бодитоор хөдөлгөсөн бөгөөд үүнтэй зэрэг эзэн хаан, ноёд, хотуудын эрх мэдэл, нутаг дэвсгэр, өр аяны чиглэлийг өөрчилж байв.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Хүмүүсийг шашны ганц нэрээр багцлахад тэр итгэлийн доторх олон янз байдал, бодит үйлдэгч эзэн нь алга болно. Өнөөгийн лалын шашинтан, дорнын христэд итгэгчдэд дундад зууны бүлгийн үйлдлийг өвлүүлж болохгүй; итгэлийн ялгааг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ хүн бүрийн нэр төр, тодорхой сонголтыг харах ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: “Загалмайтны аянд шашин бол бодит хөдөлгөгч хүч байсан ч дорнын христэд итгэгчдийн хамтын ажиллагаа, зөрчил, улс төр, нутаг дэвсгэр, ашиг сонирхол холилдсон тул хоёр шашны энгийн сөргөлдөөн гэж тайлбарлаж болохгүй.”
↑ Асуултын жагсаалт3. Нэгдүгээр загалмайтны аян яагаад Европын еврей хүмүүсийг устгасан бэ?
Асуулт: “Очих газар нь Иерусалим байсан гэдэг. Тэгвэл 1096 онд Рейнландын еврей хүмүүс яагаад довтлуулсан юм бэ?”
Богино хариулт: Зарим загалмайтны бүлэг аяны замдаа Шпайер, Вормс, Майнц зэрэг хотын еврей нийгэмлэгүүд уруу довтолж, хүн амины хэрэг үйлдэж, хүчээр шашин солиулав. Энэ нь Урбаны тунхагласан дорнын тусламжийн зорилго биш байсан ч удаан хугацааны еврейн эсрэг үзэл, загалмайтны дайсагнасан шашны халуун сэтгэл хоёр нийлж үүссэн загалмайтны түүхийн нэг хэсэг мөн.
Түүхэн нөхцөл: Дундад зууны христийн шашинт нийгэмд еврей хүмүүсийг Есүсийн үхэлд хамтын хариуцлагатай мэт буруутгах буруу сургаал, ялгаварлал аль хэдийн тархсан байв. 1096 онд ноёдын жинхэнэ аяны цэргээс өмнө хөдөлсөн хэд хэдэн бүлэг мөнгө булаах, хүчээр ариун угаал хүртээх, “ойрхон байгаа үл итгэгчээс эхэлж довтолно” гэсэн логикоор Рейнландын нийгэмлэгүүдийг дайрав. Нутгийн хамба лам еврей хүмүүсийг хамгаалахыг оролдсон хот ч байсан боловч хамгаалалт амжилттай болсон газар, бүтэлгүйтсэн газар өөр өөр байлаа.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Еврей болон латин хэлээр бичигдсэн он дарааллын бичгүүд 1096 оны аллага, хүчээр шашин солиулсныг өөр өөр өнцгөөс өгүүлдэг. Орчин үеийн судалгаа ялангуяа Шпайер, Вормс, Майнц зэрэг хотын довтолгоог Нэгдүгээр загалмайтны аянтай холбон судалдаг. Хохирогчдын тоог бичлэг, тооллын хүрээ өөр өөр учир нэг зөв нийт тоогоор тогтооход бэрх. Зарим хамба лам, иргэд хамгаалалд гарсан нь чухал боловч энэ нь бүтэлгүйтсэн хамгаалалт болон христийн шашинт нийгмийн еврейн эсрэг орчныг байгаагүй болгодоггүй. (Кембрижийн Нэгдүгээр загалмайтны аян ба еврей хүмүүсийн хавчлагын судалгаа, АНУ-ын Холокостын дурсгалын музей)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Пап лам еврей хүмүүсийг устгахыг шууд тушаасан” гэсэн үг үлдсэн уриалга, онцгой эрхийн баримт бичгээс батлагдахгүй. Гэвч “албан ёсны зорилго биш байсан тул загалмайтны аянтай хамаагүй үймээн” гэж салгах нь ч буруу. Загалмайн тэмдэг зүүсэн аяны бүлэг, шашны уриалан дайчлалт, өмнө нь байсан үзэн ядалт гурав хүчирхийлэлд хамт нөлөөлсөн.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Сүм Есүсийн үхлийн хариуцлагыг еврей ард түмэн бүхэлд нь буюу тэдний үр удамд тохох худал үзлийг тодорхой няцаах ёстой. Хохирогчдыг хамгаалсан жишээгээ сайрхахаас өмнө яагаад тэр хамгаалалт хэрэгтэй болсныг, христэд итгэгчдийн үг, чимээгүй байдал, бүтэлгүйтэл ямар орчин бүрдүүлснийг санах хэрэгтэй.
Нэг өгүүлбэрээр: “1096 оны еврей хүмүүсийн аллага загалмайтны аяны албан ёсны зорилго биш байсан ч, загалмайтны халуун сэтгэл, удаан хугацааны еврейн эсрэг үзэл нийлж үүссэн бодит христийн хүчирхийлэл мөн.”
↑ Асуултын жагсаалт4. 1099 онд Иерусалимд үнэхээр бүгд алагдсан уу?
Асуулт: “Загалмайтнууд Иерусалимыг эзэлсний дараа цус өвдөг хүртэл хүрэхээр бүх оршин суугчийг алсан гэдэг үнэн үү?”
Богино хариулт: 1099 оны 7 сард Иерусалимыг эзэлсний дараа лалын шашинтан, еврей хүмүүсийг оролцуулсан оршин суугчдын эсрэг өргөн хэмжээний аллага, дээрэм болсон нь тодорхой. Гэхдээ хохирогчдын нарийн тоо, “цус өвдөг хүртэл” гэх мэт дүрслэлийг шууд хэмжсэн утга мэтээр уншиж болохгүй.
Түүхэн нөхцөл: Тав орчим долоо хоногийн бүслэлтийн эцэст загалмайтнууд 1099 оны 7 сарын 15-нд хэрмийг эвдэн оров. Дундад зууны дайнд эзлэн авагчдын дээрэм, аллага ховор биш байсан боловч ариун газрыг эргүүлэн авлаа гэсэн шашны ялалтын хэл энэ хүчирхийллийг ариун ялалт мэт тэмдэглэх болгожээ. Яг энэ хослол Иерусалимын аллагыг загалмайтны дурсамжийн хамгийн зовлонтой хэсгүүдийн нэг болгосон.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Латин оролцогчдын он дарааллын бичиг ч аллага, дээрмийг нуулгүй, харин ч ялалт мэт тэмдэглэсэн. Лалын болон еврей эх сурвалж, орчин үеийн судалгаа ч өргөн хэмжээний аллагатай санал нийлдэг бөгөөд Метрополитен музей лалын шашинтан, еврей хүмүүс төдийгүй нөхөр христэд итгэгчид хүртэл хохирсныг товчлон бичдэг. Үүний зэрэгцээ тухайн үеийн бичлэгт золиос төлж, бууж өгч, олзлогдож амьд үлдсэн хүн ч харагддаг тул “нэг ч хүн үлдсэнгүй” гэсэн өгүүлбэр үнэн зөв биш. Цусны өндрийг ярьсан хэллэг бол Библийг санагдуулах дайны уран хэллэг болохоос хохирогчийн тоог тооцох материал биш. Эх сурвалж бүр өөр өөр тоо дэвшүүлдэг тул энэ бичвэр нийт тоог баттай хэлэхгүй. (Иерусалимыг эзэлсэн үеийн эх сурвалжийн түүвэр, Кембрижийн 1099 оны бөөнөөр хөнөөсөн явдлын судалгаа, Метрополитен музейн Иерусалимын үзэсгэлэнгийн тайлбар)
Түгээмэл буруу ойлголт: Тоо буюу хэтрүүлсэн хэллэгийг залруулах нь аллагыг өөрийг нь үгүйсгэх үндэслэл болохгүй. Эсрэгээр хожмын хамгийн том тооцоог тогтоогдсон баримт мэт давтах нь ч хохирлыг илүү хүндэтгэж байгаа хэрэг биш. Эх сурвалж баттай хэлж буй өргөн хэмжээний аллага, дээрэм болон тогтооход боломгүй нийт тоог ялгах ёстой.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Ариун газар буюу итгэлийн ялалтыг шалтгаан болгож энгийн иргэдийн амийг бага үзвэл тэрхүү итгэлийн хэл өөрөө хүчирхийллийн зэвсэг болно. Ялагчийн магтуу дууг л уншихгүй, хохирогчийн дурсамжийг хамт уншиж, өнөөгийн дайнд ч энгийн иргэдийг хамгаалах, хүний нэр төрийг эхэлж ярих ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: “1099 онд Иерусалимд өргөн хэмжээний аллага, дээрэм болсон нь тодорхой ч хохирогчдын нарийн тоо, цусны өндрийг хэтрүүлэлгүй, эх сурвалжийн хязгаарын дотор ярих ёстой.”
↑ Асуултын жагсаалт5. Дөрөвдүгээр загалмайтны аян яагаад христийн шашинт хотыг дээрэмдсэн бэ?
Асуулт: “Ариун газрыг эргүүлж авахаар явж байсан загалмайтнууд 1204 онд Константинополийг довтолсон нь Пап ламын тушаал байсан уу?”
Богино хариулт: Дөрөвдүгээр загалмайтны аян анх Египетийг зорьж хөдөлсөн боловч Венецид төлөх тээврийн өр, Зара (өнөөгийн Задар) хотын довтолгоо, Византийн хаан ширээний маргаан, асар их дэмжлэгийн амлалтад орооцолдож Константинополийг эзлэн дээрэмдэв. Инноченти III дээрмийн талаар уурласан гэдэг баримт болон аян нь Пап ламын зөвшөөрсөн загалмайтны хүрээнд явж байсан гэдэг баримт хоёрыг хамт харах хэрэгтэй.
Түүхэн нөхцөл: Хүлээснээс цөөн хүн цугласны улмаас Венецид амласан хөлөг онгоцны төлбөрөө бүрэн төлж чадаагүй тул аяны цэрэг өрөө барагдуулах явцдаа христийн шашинт Зара хотыг довтлов. Дараа нь хаан ширээнээс буулгасан Византийн эзэн хааны хүү мөнгө, цэрэг, Сүмийн эв нэгдлийг амлан хаан ширээгээ эргүүлэн авахыг хүсэхэд загалмайтны удирдлага Константинополь уруу чиглэлээ өөрчлөв. Амлалт биелэхгүй болж, хот дотор гадна зөрчил хурцадсаны эцэст 1204 оны 4 сард эзлэн авалт, өргөн хэмжээний дээрэм болов.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Оролцогч Жоффруа де Виллардуэны он дарааллын бичиг, Пап лам Инноченти III-ийн зэмлэсэн захидал, Византийн эх сурвалж өнцөг нь өөр боловч чиглэлийн өөрчлөлт, эзлэн авалт, дээрмийг баталдаг. Инноченти хожуу боловч сүм, тахилын ширээ, ариун нандин зүйлсийн дээрэм, христэд итгэгчдийн цусыг хатуу зэмлэв. Гэвч Пап ламын элч аяны тангараг, шинэ латин дэг журамд оролцсон бөгөөд Пап лам өөрөө дараа нь тогтсон дэг журмыг хүлээн авсан гэсэн нарийн төвөгтэй баримт ч үлддэг. Пап ламын эсэргүүцлээр загалмайтны тогтолцоо, Сүмийн удирдах давхаргын хариуцлагыг бүхэлд нь салгаж чадахгүй; түүнчлэн Пап ламын зөвшөөрлөөр газар дээрх бүх гэмт хэргийг түүний урьдчилсан тушаал болгож ч чадахгүй. (Инноченти III-ийн зэмлэсэн захидал, Виллардуэны он дарааллын бичиг, Метрополитен музей)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Пап лам эсэргүүцсэн тул Сүмтэй хамаагүй”, “Пап лам Константинополийн дээрмийг анхнаас нь тушаасан” гэсэн хоёр үг аль аль нь эх сурвалжаас хэтэрсэн. Өр, хаан ширээний маргаан нь чиглэлийн өөрчлөлтийг тайлбарлах боловч бэлгийн хүчирхийлэл, хүн амины хэрэг, сүмийн дээрмийн хариуцлагыг арилгахгүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: 1204 он бол дорно, өрнөдийн христэд итгэгчдийн хагарал, үл итгэлцлийг гүнзгийрүүлсэн шарх. Иохан Паул II 2004 онд Константинополийн Патриархад тухайн үед ах эгч дүүсийнхээ цусыг урсгасны талаар Инноченти уур хилэн, эмгэнэлийг хамт хуваалцаж байгаагаа илэрхийлэв. Дурсах зорилго нь хариуцлагаа бие биедээ түлхэхэд бус, үнэн, ариун нандин зүйлсийг буцаах, яриа хэлэлцээ, эвлэрлээр дамжуулан эв нэгдлээ сэргээхэд оршино.
Нэг өгүүлбэрээр: “Дөрөвдүгээр загалмайтны аяны Константинополийн дээрэм өр, эрх мэдлийн тэмцлийн дунд болсон бөгөөд Пап лам ч зэмлэсэн боловч тэр нөхцөл, эсэргүүцэл нь загалмайтнууд болон Сүмийн хүмүүсийн хариуцлагыг арилгахгүй.”
↑ Асуултын жагсаалт6. “Хүүхдийн загалмайтны аян” үнэхээр хүүхдүүд ариун газар уруу явж боол болсон хэрэг үү?
Асуулт: “1212 онд хэдэн арван мянган хүүхэд далай хуваагдана гэж итгэн хөдөлсөн боловч бүгд боолд зарагдсан гэдэг яриа үнэн үү?”
Богино хариулт: 1212 онд Франц, Германы нутагт хүүхэд, залуучууд, ядуу хүмүүс оролцсон олон түмний шашны хөдөлгөөн гарсан нь үнэн. Гэвч энэ нь нэг албан ёсны загалмайтны аян байгаагүй бөгөөд оролцогчдын тоо, нас, эцсийн замнал болон бөөнөөр боолд зарагдсан яриа хожмын уламжлал ихээхэн холилдсон.
Түүхэн нөхцөл: Францын Стефан, Германы Кёльн хотын Николаусыг тойрсон өөр өөр жагсаал гарсан бөгөөд оролцогчид загалмайн тэмдэг үүрч, тайван замаар ариун газрыг эргүүлэн авч чадна гэж найдаж байв. Зарим нь Францын хаанд очсон, зарим нь Альпийг давж Генуя, Ром зэрэг газар уруу чиглэв. Пап лам жинхэнэ аян болгон дуудаж зохион байгуулсан хөдөлгөөн биш байлаа.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: 1213 оны орчмын Кёльний хааны он дарааллын бичиг маш бага насны хүнээс насанд хүрсэн хүн хүртэл оролцсон, эцэг эх нь болиулахыг оролдсон, олон хүний эцсийн хувь заяаг тэмдэглэгч өөрөө ч мэдэхгүй гэж бичдэг. Орчин үеийн судалгаа pueri гэдэг үг зөвхөн бага насны хүүхдийг заасан уу, эсвэл залуучууд болон захын ядуу хүмүүсийг ч хамарсан уу гэдгийг маргадаг. Оролцогчид бүгд нэг бүлэг байсан буюу бүгд ариун газарт хүрсэн гэсэн нотолгоо байхгүй. Муу санаат худалдаачид бүгдийг хөлөг онгоцонд суулгаж боолд зарсан гэх алдартай яриа хэргээс хойш хэдэн арван жил өнгөрч байж он дарааллын бичигт тодорхой болсон тул баталгаатай төгсгөл мэтээр заах ёсгүй. (Кёльний хааны он дарааллын бичиг, Лондонгийн их сургуулийн Түүхийн судалгааны хүрээлэнгийн шүүмж)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Хүүхдийн загалмайтны аян бол бүхэлдээ зохиомол домог” гэдэг ч, “Гэм зэмгүй хэдэн арван мянган хүүхэд нэг дор боол болсон” гэдэг ч тогтоох боломжгүй. 1212 оны бодит хөдөлгөөн, оролцогчдын зовлонг хүлээн зөвшөөрөхийн зэрэгцээ хожим улам бага насных болж, улам жүжигчилсэн болж өөрчлөгдсөн яриаг ялгах ёстой.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Хүүхэд, ядуу хүний сүсгийг удирдагчийн зорилгод ашиглаж болохгүй. Урам зориг нь их гэдэг шалтгаанаар бэлтгэл, хамгаалалт, гэртээ буцах төлөвлөгөөгүй аюултай үйлдлийг “итгэл” хэмээн магтахгүй, насанд хүрээгүй хүүхдийн аюулгүй байдал, эцэг эх, асран хамгаалагчийн хариуцлагатай зөвшөөрлийг эхлээд сахих ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: “1212 оны олон түмний хөдөлгөөн бодитой байсан ч зөвхөн хүүхдийн албан ёсны загалмайтны аян ч биш, оролцогчид бүгд боол болсон хэрэг ч биш тул хожмын домог, батлагдах баримт хоёрыг ялгах хэрэгтэй.”
↑ Асуултын жагсаалт7. Загалмайтны аянд оролцвол нүгэл уучлагдаж диваажинд орно гэж заадаг байсан уу?
Асуулт: “Хүн алдаг дайнд явбал уучлалын бичиг авч аврагдана гэсэн амлалт байсан уу?”
Богино хариулт: Загалмайтны аян сахил тангараг, эргэл мөргөл, цагаатгалтай холбогдсон бөгөөд оролцогчид маш том сүнслэг онцгой эрх амлагдаж байв. Гэвч индульгенц бол хүн алах зөвшөөрөл ч, шинээр үйлдсэн нүглийг автоматаар арилгах бичиг ч биш; хүчирхийллийг гэмшлийн үйлдэлтэй нийлүүлсэн номлол, тогтолцоо бодитоор аюултай үр дагавар авчирсан.
Түүхэн нөхцөл: Урбан II-ийн үеийн баримт бичиг нэр төр буюу ашиг сонирхлын бус, сүсгээр хөдөлсөн аялал цагаатгалыг орлоно гэж тайлбарладаг бөгөөд он дарааллын бичгийн хувилбарууд нүглийн өршөөл, мөнхийн шагналыг хүчтэй хэллэгээр дамжуулдаг. Тухайн үеийн индульгенцийн сургаал хожмын зууны нарийн ялгаа шиг бүрэн эмхлэгдээгүй байсан бөгөөд загалмайтны аян наманчлалын эргэл мөргөл, зэвсэгт дайн хоёрыг нэг үйлдэлд боосон. Оролцогчид хувийн гэмшил, гэр бүл, нийгэмлэгийн хүлээлт, дайны шагнал, адал явдлыг өөр өөрөөр ойлгож байсан байж болно.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Үлдсэн эртний онцгой эрхийн баримт бичиг сүсгээр хөдөлсөн аялалыг цагаатгал гэж хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Урбаны үгийн олон хувилбар ч нүглийн өршөөлийг онцолдог. Өнөөгийн Католик Сүмийн Катехизм индульгенцийг “буруу нь аль хэдийн уучлагдсан нүглийн хугацаат ял шийтгэлээс чөлөөлөгдөх” гэж тодорхойлдог. Тиймээс “загалмайтны аянд хэн дуртайг нь алахад нүгэл үүсэхгүй, автоматаар диваажинд орно” гэсэн тайлбар индульгенцийн сургаалын үнэн зөв утга биш. Гэвч сүнслэг шагнал, зэвсэгт аяныг Пап ламын эрх мэдлээр нийлүүлсэн явдал, тэр хэл оролцогчдод дайныг ариун мэт харуулсан хариуцлагыг ч багасгаж болохгүй. (Эртний загалмайтны онцгой эрхийн баримт бичиг, “Католик Сүмийн Катехизм” 1471–1479)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Сүм хүн алсан болгонд диваажингийн тасалбар зарж байсан” гэсэн хэллэг дундад зууны тангараг, цагаатгал, индульгенцийг хольж хутгана. Эсрэгээр “индульгенц бол хүн алах зөвшөөрөл байгаагүй тул сүнслэг амлалт хүчирхийлэлтэй ямар ч хамаагүй” гэвэл түүхээс зайлсхийсэн хэрэг болно. Сургаалын үнэн зөв утга, тэр сургаал дайны дайчилгааны дунд хэрхэн дамжиж хүлээн авагдсаныг хамт судлах ёстой.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Гэмшлийг өөр хүнийг хохироох үйлдлээр батлах боломжгүй. Шашны шагнал, улс төр, цэргийн үйлдлийг нийлүүлэхэд мөс чанарын ялган таних чадвар мохож болзошгүй тул өнөөгийн Сүм нүглийн уучлал, индульгенцийг хүчирхийлэл, хандив, үнэнч байдлын хөлс мэтээр ярьж болохгүй.
Нэг өгүүлбэрээр: “Загалмайтны аянд том сүнслэг онцгой эрх амлагдсан ч тэр нь хүн алах зөвшөөрөл байгаагүй бөгөөд гэмшил, зэвсэгт дайныг нийлүүлсэн тогтолцоо, номлол хүчирхийллийг ариун мэт болгосон хариуцлагыг эргэцүүлэх ёстой.”
↑ Асуултын жагсаалт8. “Мөрдөн шүүх ажиллагаа” эхнээсээ эцэс хүртэл нэг асар том байгууллага байсан уу?
Асуулт: “Дундад зууны Мөрдөн шүүх, Испанийн Мөрдөн шүүх, Ромын Мөрдөн шүүх нэр нь л өөр, нэг байгууллага уу?”
Богино хариулт: Үгүй. XIII зууны дундад зууны Пап ламын эрх олгосон мөрдөн шүүгчид ба нутгийн шүүхийн сүлжээ, 1478 оны хаант засгийн төвтэй Испанийн Мөрдөн шүүх ажиллагаа, 1542 онд байгуулагдсан Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагаа гурав нь холбогдох тал байсан ч цаг үе, удирдлага, харьяалал нь өөр өөр тогтолцоо.
Түүхэн нөхцөл: inquisitio гэдэг нь угтаа шүүгч өөрөө шалгадаг хууль зүйн журмын нэр байв. XIII зууны эхний хагаст Григорий IX-ийн үед Пап лам тодорхой бүс нутгийн тэрс үзлийг шалгуулахаар Доминиканы болон Францисканы хүмүүст эрх олгосон бөгөөд эдгээр нь нутгийн хамба лам, хотын эрх мэдэлтэй хамтран ажилладаг шүүхийн сүлжээ бий болгов. Бүх Европыг нэг төв газраас ижил аргаар удирдсан орчин үеийн нэгдмэл байгууллага байгаагүй.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Ватиканы Итгэлийн сургаалын Дикастерийн өөрийн түүхийн эмхэтгэл дундад зууны Мөрдөн шүүх ажиллагааг XIII зууны эхний хагасын Пап ламын эрх олгосон шүүхийн сүлжээ гэж тайлбарлаж, XV зууны дунд үе гэхэд олон шүүх мөхсөн гэж дүгнэдэг. Испанийн Мөрдөн шүүх ажиллагааг 1478 онд Изабелла, Фернандо хоёрын хүчтэй хүсэлтээр Сикст IV зөвшөөрсөн бөгөөд хаад нь мөрдөн шүүхийн тэргүүний нэрийг дэвшүүлж, нутгийн шүүхүүд Пап ламын эрх мэдлээс нэлээд бие даасан байсан хаант засгийн төвтэй тогтолцоо байв. Эхэн үеийн гол бай нь ариун угаал хүртсэний дараа нууцаар иудей шашныг дагаж байна гэж сэжиглэгдсэн конверсо хүмүүс байлаа. Христийн шашны гадна үлдсэн еврей хүмүүс зарчмын хувьд тэрс үзлийн шүүхийн харьяалалд ороогүй тул 1492 оны хааны еврей хүмүүсийг хөөх зарлиг болон Мөрдөн шүүх ажиллагааг нэг хууль зүйн үйлдэл болгон нийлүүлж болохгүй. Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагаа шашны шинэчлэлд хариу болгож 1542 онд тусад нь байгуулагдсан. (Итгэлийн сургаалын Дикастерийн түүх, Кембрижийн Испанийн Мөрдөн шүүх ажиллагааны судалгаа)
Түгээмэл буруу ойлголт: Олон тогтолцоог ялгах нь хохирлыг багасгах шалтаг биш. “Нэг байгууллага хэдэн зуун жил яг адилхан ажилласан” гэвэл хэн хариуцаж байсан нь бүрхэгдэнэ; “Хаан удирдсан тул Сүмтэй хамаагүй” гэвэл Пап ламын зөвшөөрөл, санваартан шүүгчид, Католик цааз болон тэрс үзлийн шийдвэрийн үүргийг арчина. Испанийн хаант засгийн 1492 оны еврей хүмүүсийг хөөсөн явдал, Мөрдөн шүүхийн конверсогийн харьяалал хоёрыг ч холбоотой дарлалын орчны дотор харахын зэрэгцээ хууль зүйн үйлдлийг нь ялгах ёстой.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Тогтолцооны нэрээс илүү эрх мэдлийн урсгалыг мөрдвөл хариуцлагыг зөв нэхэж чадна. Сүм, улс хоёр бие биеийнхээ эрх мэдлийг зээлж мөс чанарыг хянахад үүсдэг аюулыг санаж, итгэлийн асуудлыг улсын хүчирхийллээр шийдэхийг оролдож болохгүй.
Нэг өгүүлбэрээр: “Дундад зууны, Испанийн, Ромын Мөрдөн шүүх ажиллагаа бол нэг мөнхийн байгууллага бус өөр өөр шүүх, өөр өөр эрх мэдлийн бүтэц байсан ч тогтолцоо тус бүрд Сүмийн эрх мэдэл албадлагад хувь нэмэр оруулсан хариуцлагыг тусад нь тодруулах ёстой.”
↑ Асуултын жагсаалт9. Дундад зууны Мөрдөн шүүх ажиллагаа бодитоор яаж шалгаж, тамлаж, ял гүйцэтгэдэг байсан бэ?
Асуулт: “Сүмийн шүүх өөрөө хүн тамлаж галд шатаадаг байсан уу, эсвэл ертөнцийн засаг хийсэн үү?”
Богино хариулт: Дундад зууны мөрдөн шүүгч гэрчлэл, өөрийг буруутгасан хэрэг хүлээлтийг цуглуулж, гэмших, тангараглах, цагаатгал, хорих зэргээс эхлээд тэрс үзлийн хүнд шийдвэр хүртэл гаргадаг байсан бөгөөд 1252 оноос хойш хязгаарлах нөхцөлтэйгээр тамлал ч хуулиар зөвшөөрөгдөв. Галд шатаах ялыг ертөнцийн засаг гүйцэтгэдэг байсан ч Сүмийн шүүхийн шийдвэр, шилжүүлэлт нь цаазаар авахад хүрэх зайлшгүй холбоос байсан тул аль нэг тал нь хариуцлагаас мултарч чадахгүй.
Түүхэн нөхцөл: Гомдол гаргагч бүх эрсдэлийг үүрдэг хуучин журмаас ялгаатай нь мөрдөн шүүгч “олон нийтийн цуу яриа” буюу мэдээллийг үндэслэн шалгалт эхлүүлж, гэрчүүдийг тусад нь байцааж чаддаг байв. Шалгалтын тэмдэглэл үлдээх, хууль зүйн зөвлөгөө авах журам хөгжсөн бөгөөд зорилго нь буруутгагдагчийн хэрэг хүлээлт, тэрс үзлээсээ татгалзах, Сүмтэй эвлэрэх явдал гэж тайлбарлаж байлаа. Гэвч буруутгагдагч гэрчийн нэрийг мэдэх, нүүр тулах боломж бага байсан; өөрийгөө болон бусдыг буруутгахыг шаардаж дарамталдаг байсан; урт хугацааны цагдан хорих нь өөрөө албадлага болж чадна.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Үлдсэн гарын авлага, шийдвэрийн бичигт хувцсандаа загалмайн тэмдэг зүүх, эргэл мөргөл ба цагаатгал, эд хөрөнгө хураах, янз бүрийн хэлбэрийн хорих ял харагддаг бөгөөд бүх хэрэг тамлал буюу цаазаар дуусаагүй. Гэвч Инноченти IV-ийн 1252 оны “Ad extirpanda” нь хотын эрх мэдэл, хамба лам, мөрдөн шүүгчийн хамтын ажиллагааны бүтцийн дотор хэрэг хүлээлт, хамсаатны мэдээлэл авахын тулд тамлалыг хуулиар зөвшөөрсөн эргэлтийн цэг байв. Бие эрхтнийг гэмтээхээс, үхэлд хүргэхээс зайлсхийх заалт байсан ч тамлал өөрөө хүний нэр төрийг гутааж худал хэрэг хүлээлт төрүүлдэг гэдэг асуудлыг арилгаж чадахгүй. Зөрүүдлэн эсвэл дахин тэрс үзэлтэй гэж тогтоогдсон хүнийг “ертөнцийн гар”-т шилжүүлбэл хот буюу ноёны хуулийн дагуу галд шатаах ял гүйцэтгэгдэж болно. Латераны IV Дээд Хуралдаан ертөнцийн захирагчдаас тэрс үзлийг дарахыг шаардсан баримт ч энэ хослол зүгээр нэг санамсаргүй байгаагүйг харуулна. (Бернар Гигийн мөрдөн шүүх ажиллагааны гарын авлага, Латераны IV Дээд Хуралдааны 3 дугаар зүйл, “Ad extirpanda” ба тогтолцооны судалгааны шүүмж, XIV зууны мөрдөн шүүх журмын судалгаа)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Буруутгагдсан хүн бүр тамлагдаж галд шатаагдсан” гэдэг үг олон янзын шийдвэрийн бичигтэй таарахгүй. Гэхдээ “Сүм цаазаар авах ялыг гүйцэтгээгүй, зөвхөн ертөнцийн засагт шилжүүлсэн” гэвэл Сүмийн тэрс үзлийн шийдвэр, шилжүүлэлт, ертөнцийн эрх мэдэлд тавьсан шаардлагыг арчина. Ертөнцийн шүүх ч тамлал хэрэглэдэг байсан гэдэг цаг үеийн нөхцөл нь яагаад тэр журам нэвтэрснийг тайлбарлахаас биш, Сүмийн шүүх түүнийг нэвтрүүлснийг сайн болгодоггүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Үнэн нь зовлонгоор шахан авсан хэрэг хүлээлтэд түшиглэдэггүй. Нууц гэрчлэл, өөрийгөө буруутгуулах дарамт, тамлал, улсын шийтгэлээр мөс чанарыг хугалах арга нь Сайн мэдээ, хүний нэр төрд нийцэхгүй бөгөөд өнөөгийн Сүмийн журам буруутгагдагчийн өмгөөлүүлэх эрх, нотлох баримтын шалгалт, шударга шүүх болон улсын хууль ёсны хүний эрхийн хэмжүүрийг сахих ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: “Ертөнцийн засаг гал тавьсан нь үнэн ч Сүмийн шүүхийн шийдвэр, шилжүүлэлт нь цаазаар авах ялын гол холбоос байсан бөгөөд тамлал, албадлагыг зөвшөөрсөн хамтын хариуцлагаас зайлсхийж чадахгүй.”
↑ Асуултын жагсаалт10. Өнөөгийн Католик Сүм энэ түүхийн буруугаа хүлээн зөвшөөрсөн үү?
Асуулт: “Сүм үнэхээр уучлал гуйж өөрчлөгдсөн үү, эсвэл ‘Сүмийн үр хүүхэд буруудсан’ гэж хэлээд байгууллагын хариуцлагаас мултарч байна уу?”
Богино хариулт: Орчин үеийн Сүм шашны албадлагыг үгүйсгэж, үнэний төлөө хүчирхийлэл хэрэглэсэн христэд итгэгчдийн нүгэл болон 1204 оны шархыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч эргэцүүлсэн. Гэвч нэг уучлалын баримт бичиг хохирлыг нөхөж, бүх хариуцлагын маргааныг дуусгахгүй; архивыг нээх, зөв түүхийн боловсрол, шашны эрх чөлөө, Сүмийн эв нэгдлийн хэрэгжилт дагах ёстой.
Түүхэн нөхцөл: Ватиканы II Зөвлөлийн 1965 оны “Dignitatis humanae” хэн ч шашны асуудалд мөс чанарынхаа эсрэг албадлагад өртөж болохгүй, итгэл нь чөлөөтэй хувь хүний зөвшөөрлөөр хүлээн авагдах ёстой гэж заасан. 2000 оны Их Ойн жилд Олон улсын тэнгэрбурхан судлалын хороо өнгөрсөн үеийн алдааг түүх, тэнгэрбурхан судлалын хувьд ялган таних зарчмыг дэвшүүлсэн бөгөөд Иохан Паул II “Уучлалын өдөр”-т үнэний төлөө хүчирхийлэл хэрэглэсэн явдал, еврей хүмүүст зовлон учруулсан явдлыг оруулаад христэд итгэгчдийн нүглийг уучлаач гэж залбирав.
Эх сурвалжаас батлагдах нь: Иохан Паул II 2004 онд Мөрдөн шүүх ажиллагааны олон улсын симпозиумын эмхэтгэлийг хүлээн авахдаа аль нэг зуунд Сүм үнэний төлөө үл хүлцэл, хүчирхийлэлд зөвшөөрөл өгсөн явдлыг гэмшлийн сэтгэлээр эргэн харах ёстой гэж бичсэн. Мөн онд Патриарх Бартоломей I-ийн өмнө 1204 онд цэрэг Константинополийг дээрэмдэж, итгэлийн ах эгч дүүсийнхээ цусыг урсгасны талаар уур хилэн, эмгэнэлийг хамт хуваалцаж байгаагаа хэлсэн. “Дурсамж ба эвлэрэл” бүхнийг зөвтгөх өмгөөлөл, үндэслэлгүй бүх хариуцлагыг тохох буруутгал хоёрын аль алинаас зайлсхийж, нарийн түүхийн судалгааны дараа хариуцлагыг дүгнэхийг шаарддаг. Энэ нь цаг үеийн нөхцөлийг хариуцлагаас мултрахад ашигла гэсэн үг биш. (“Dignitatis humanae” 2, “Дурсамж ба эвлэрэл”, 2000 оны “Уучлалын өдөр”-ийн нийтийн залбирал, 2004 оны Мөрдөн шүүх ажиллагааны симпозиумын захидал, 2004 оны Бартоломей I-д хандсан мэндчилгээ)
Түгээмэл буруу ойлголт: “Сүм ямар ч буруугаа хүлээгээгүй” гэдэг үг дээрх албан ёсны баримтуудтай таарахгүй. Эсрэгээр “Пап лам нэг удаа уучлал гуйсан тул бүх хэрэг шийдэгдсэн”, эсвэл “өнөөгийн шашны эрх чөлөөний тунхгийг өнгөрсөн үеийн Сүм үргэлж ижилхэн хэрэгжүүлж байсан” гэдэг ч үнэн биш. Итгэлийн нийгэмлэгийн тэнгэрбурхан судлалын хэл, Пап лам, хамба лам, шүүхийн түүхэн тогтолцооны хариуцлага хоёрыг ялгахын зэрэгцээ хоёрыг шалтаг болгон бие биенээс нь салгаж болохгүй.
Өнөөдрийн Сүм юу сурч байна: Дурсамжийг цэвэршүүлэх нь нэр хүндээ сэргээх сурталчилгаа бус, хохирогчийн туулсныг зөв хэлж, өнөөгийн сонголтоо өөрчлөх гэмшил юм. Архивыг судлаачдад нээх, антисемитизмыг үгүйсгэх, дорнын Сүмтэй эвлэрэх, хэний ч итгэл, мөс чанарыг улсын эрх мэдлээр албадахгүй байх хэрэгжилт үргэлжлэх ёстой.
Нэг өгүүлбэрээр: “Орчин үеийн Сүм үнэний төлөө хүчирхийлэл хэрэглэсэн алдаагаа албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн ч жинхэнэ хүлээн зөвшөөрөл нь зөв түүхийн боловсрол, архивын нээлт, шашны эрх чөлөө, эвлэрлийн тасралтгүй хэрэгжилтээр батлагдах ёстой.”
↑ Асуултын жагсаалтЭцэг эх, шашны багш нарт зориулсан заавар
- Бага ангийн хүүхдээс харгис хэрцгий арга барил, хохирогчдын тоог нарийн бүү асуу. “Итгэлийн нэрээр ч хүнийг хохироовол буруу, асуулт асуухад аюулгүй” гэсэн гол санааг эхэлж хэлж өг.
- Өсвөр насныханд нэг хэрэг дээр анхдагч эх сурвалж нэг, орчин үеийн судалгаа нэгийг хамт уншуул. Жишээ нь 1204 оны хувьд Инночентийн захидал, музейн тайлбарыг харьцуулж, бичсэн хүний байр суурь, зорилгыг тэмдэглүүл.
- Хохирогч, гэмт этгээдийн дүрд тоглуулж бүү сэргээ. Еврей, лалын шашинтан, дорнын христэд итгэгч сурагчаас өөрийнх нь нийгэмлэгийг бүхэлд нь төлөөлж тайлбарлах буюу уучлахыг бүү шаард.
- “Сүмээ хамгаалахын тулд няцаах ёстой”, “Итгэгч хүн бол ичих ёстой” гэсэн хоёрын аль нэгийг сонгуул гэж бүү тулга. Батлагдах баримт, тодорхойгүй хэсэг, өнөөдрийн хариуцлагыг тус тусад нь ярьж өг.
- Аллагын тоог таах шалгалтаас илүү хэн тэмдэглэсэн бэ, юуг батлаж чадах вэ, юуг мэдэхгүй вэ, дахин ийм зүйл болохгүйн тулд юу хийх ёстой вэ гэдгийг асуу.
- Еврейн эсрэг доромжлол, лалын шашинтан, Үнэн Алдартны шашинтныг үзэн ядсан үг гарвал “хуучны үг” гэж бүү өнгөрөө; тэр дороо зогсоож, яагаад хүний нэр төрийг гутааж байгааг тайлбарла.
- Тамлал, цаазаар авах ялыг үзсэний дараа сурагчийн сэтгэлийг асууж, хэцүү бол уншихаа зогсоох эсвэл итгэлтэй том хүнтэй ярих боломж олго.
Яриа эхлүүлэх гурван асуулт
- Энэ хэрэгт Пап лам, аяны удирдагч, номлогч, хамба лам, хотын захиргаа тус бүр юуг сонгосон бэ?
- Анхдагч эх сурвалж баттай хэлж буй зүйл, хожмын яриа нэмсэн зүйл юу вэ?
- Түүхэн нөхцөлийг тайлбарлахын зэрэгцээ хохирол, хариуцлагыг бүрхэгдүүлэхгүйн тулд ямар өгүүлбэр бичих ёстой вэ?
Эх сурвалж ба нэмж унших
Доорх холбоосын агуулга, хүртээмжийг 2026-08-10-нд шалгасан. Орчуулга нь эх бичвэрийн бүрэн хувилбар бус боловсролын товчлол тул нийтлэхийн өмнө холбогдох догол мөрийг дахин тулгана.
Тухайн үеийн бичиг баримт ба эх сурвалжийн түүвэр
- Fordham University, Урбан II-ийн Клермонтын үгийн олон хувилбар ба заавар захидал
- Fordham University, эртний загалмайтны сүнслэг ба хууль зүйн онцгой эрхийн баримт бичиг
- Fordham University, Нэгдүгээр загалмайтны аяны оролцогчийн он дарааллын бичиг “Gesta Francorum” түүвэр
- Fordham University, 1099 оны Иерусалимын бүслэлт ба эзлэн авалтын бичлэгийн эмхэтгэл
- Fordham University, Виллардуэны Дөрөвдүгээр загалмайтны аяны он дарааллын бичиг
- Fordham University, Инноченти III Пап ламын элчийг зэмлэсэн захидал
- Fordham University, 1212 оны хөдөлгөөнийг тэмдэглэсэн Кёльний хааны он дарааллын бичиг
- Fordham University, Латераны IV Дээд Хуралдааны 3 дугаар зүйл
- Fordham University, Бернар Гигийн “Тэрс үзлийн мөрдөн шүүх ажиллагааны дадал” хэсэгчилсэн орчуулга
Fordham-ын орчуулга бол эх сурвалжид ойртоход хялбар их сургуулийн цуглуулга. Хуудас бүрийн богино редакцын тайлбарыг хүртэл тухайн үеийн бичиг баримттай адил анхдагч эх сурвалж гэж үзэхгүй, боломжтой бол эх бичвэрийн ном зүй, сүүлийн үеийн судалгааг хамт харах хэрэгтэй.
Их сургууль, музей, эрдэм шинжилгээний байгууллагын судалгаа
- The Metropolitan Museum of Art, “The Crusades (1095–1291)”
- The Metropolitan Museum of Art, “Jerusalem 1000–1400” үзэсгэлэнгийн тайлбар
- The Metropolitan Museum of Art, Византи ба өрнөдийн Сүмийн харилцаа
- Jonathan Riley-Smith, “The First Crusade and the Persecution of the Jews”
- Thomas A. Fudge, “Crusaders and Mass Killing at Jerusalem in 1099”
- Reviews in History, Gary Dickson-ы “The Children’s Crusade”-ийн эрдэм шинжилгээний шүүмж
- Edward Peters, “Inquisition”, University of California Press
- Derek Hill, XIV зууны Мөрдөн шүүх ажиллагааны илрүүлэх, байцаах, тэрс үзлээс татгалзах журам
- Jill Moore, “Ad extirpanda” ба Италийн Мөрдөн шүүх ажиллагааны зохион байгуулалтын судалгааны шүүмж
- Cambridge University Press, Испанийн Мөрдөн шүүх ажиллагаа ба хаант засгийн шашны нэгдмэл байдлын бодлого
Сүмийн албан ёсны баримт бичиг ба эргэцүүлэл
- “Католик Сүмийн Катехизм” 1471–1479 — индульгенц
- Ватиканы II Зөвлөл “Dignitatis humanae” — шашны эрх чөлөө
- Олон улсын тэнгэрбурхан судлалын хороо “Дурсамж ба эвлэрэл: Сүм ба өнгөрсний алдаа”
- Иохан Паул II, 2000 оны “Уучлалын өдөр”-ийн номлол
- 2000 оны “Уучлалын өдөр”-ийн нийтийн залбирал
- Ватиканы Итгэлийн сургаалын Дикастери, дундад зууны Мөрдөн шүүх ажиллагаанаас өнөөгийн дикастери хүртэлх тогтолцооны түүх
- Иохан Паул II, 2004 оны Мөрдөн шүүх ажиллагааны олон улсын симпозиумын эмхэтгэлийн тухай захидал
- Иохан Паул II, 2004 оны Патриарх Бартоломей I-д хандсан мэндчилгээ
Энэ материалын зорилго нь маргаанд ялах бус, хохирлыг санаж, батлагдаагүй яриаг зайлсхийж, итгэлийн нэрээр ижил хүчирхийллийг давтахгүй байхад оршино. Түүхэн нөхцөл байдал бол хариуцлагыг илүү нарийн тодруулах хэрэгсэл болохоос буруу үйлдлийг арчих “уучлалын бичиг” биш.